ممنوعیت واردات ؛ دیواری که راه قاچاق را باز کرد

بازار به کالا نیاز دارد ؛ چه از دروازه‌های رسمی وارد شود و چه از مسیرهای پنهان . این واقعیتی است که به اعتقاد مدیرعامل دیجی‌کالا، سیاست ممنوعیت واردات در سال‌های گذشته آن را نادیده گرفته است . سیاستی که قرار بود از منابع ارزی کشور محافظت کند و به تولید داخلی فرصت رشد بدهد ، اما در عمل ، به گفته او ، بخشی از تجارت را از مسیرهای قانونی خارج کرده ، درآمدهای دولت را کاهش داده و مصرف‌کننده را در بازاری با کالاهای بی‌هویت ، گارانتی‌های نامعتبر و حق انتخاب محدود تنها گذاشته است .

به گزارش خبرنگار پرتال حمل و نقل ، مسعود طباطبایی مدیرعامل دیجی‌کالا ، در همایش «تنظیم‌گری در عصر پلتفرم‌ها» با انتقاد از تداوم سیاست ممنوعیت واردات برخی کالاهای مصرفی ، این رویکرد را نیازمند بازنگری دانست و تأکید کرد که حمایت از تولید داخلی بدون رقابت ، نظارت و ارتقای بهره‌وری ، نه‌تنها به تقویت تولید منجر نمی‌شود ، بلکه می‌تواند زمینه شکل‌گیری رانت ، افزایش قیمت و گسترش تجارت غیررسمی را فراهم کند .

دیوار ممنوعیت ، پنجره قاچاق

طباطبایی با اشاره به تصمیم سال ۱۳۹۷ برای ممنوعیت واردات گروه بزرگی از کالاها گفت : این سیاست با سه هدف اصلی حفظ منابع ارزی، حمایت از تولید داخلی و جلوگیری از واردات کالاهای غیرضروری به اجرا درآمد ؛ اهدافی که به گفته او ، بررسی پیامدهای چندساله این تصمیم نشان می‌دهد به شکل مورد انتظار تحقق نیافته‌اند .
وی با تأکید بر تفاوت ماهیت قاچاق کالاهای مصرفی با تجارت غیرقانونی اقلامی مانند مواد مخدر و سلاح اظهار کرد : بخش قابل‌توجهی از کالاهایی که امروز با عنوان قاچاق در بازار ایران شناخته می‌شوند ، کالاهای مصرفی روزمره و مورد نیاز مردم هستند ؛ کالاهایی که ممنوعیت واردات ، تقاضای آنها را از بین نبرده و صرفاً مسیر تأمینشان را تغییر داده است .
مدیرعامل دیجی‌کالا با اشاره به برآوردهایی درباره بازار لوازم خانگی و محصولات آرایشی و بهداشتی عنوان کرد که در هر یک از این حوزه‌ها ، سالانه حدود یک تا دو میلیارد دلار ارز از کشور خارج می‌شود ، اما بخش قابل‌توجهی از این جریان ارزی به جای عبور از شبکه رسمی تجارت ، از مسیرهای غیررسمی صورت می‌گیرد .
به اعتقاد وی ، مسئله اساسی این است که ممنوعیت واردات لزوماً به معنای توقف خروج ارز نیست ؛ بلکه ممکن است جریان تجارت را از مسیرهای شفاف و قابل نظارت به شبکه‌هایی منتقل کند که کنترل آنها برای دولت دشوارتر است .

خزانه‌ای که پشت مرزهای غیررسمی خالی می‌ماند

طباطبایی یکی از مهم‌ترین پیامدهای گسترش واردات غیررسمی را از دست رفتن درآمدهای دولت دانست و توضیح داد : در تجارت قانونی ، کالا از مسیرهای مشخص وارد کشور می‌شود ، حقوق و عوارض گمرکی پرداخت می‌کند ، مشمول مقررات مالیاتی قرار می‌گیرد و امکان ثبت و رصد جریان واردات و مصرف ارز وجود دارد .
اما زمانی که همان کالا از مسیر قاچاق وارد بازار می‌شود ، دولت نه‌تنها از بخش مهمی از درآمدهای گمرکی و مالیاتی محروم می‌ماند ، بلکه امکان نظارت مؤثر بر منشأ کالا ، کیفیت ، اصالت و نحوه ورود آن را نیز از دست می‌دهد .
وی معتقد است در چنین شرایطی ، دولت که قرار بوده با سیاست ممنوعیت از منافع اقتصادی کشور محافظت کند ، خود به یکی از اصلی‌ترین زیان‌دیدگان گسترش تجارت غیررسمی تبدیل می‌شود .
به گفته طباطبایی ، ورود کالا بدون تعرفه ، مالیات و ثبت اطلاعات ، علاوه بر کاهش درآمدهای عمومی ، فضای رقابت نابرابری میان فعالان رسمی و شبکه‌های غیررسمی ایجاد می‌کند ؛ رقابتی که در آن ، واردکننده و فروشنده قانونمند با هزینه‌هایی مواجه‌اند که فعالان بازار قاچاق الزاماً آنها را پرداخت نمی‌کنند .

تولید پشت دیوار ؛ رقابتی که قربانی حمایت شد

مدیرعامل دیجی‌کالا در بخش دیگری از سخنان خود ، حمایت از تولید داخلی را ضرورتی انکارناپذیر توصیف کرد ، اما نسبت به تبدیل حمایت به مصونیت دائمی از رقابت هشدار داد .
او با اشاره به تجربه صنعت خودرو در ایران گفت : حمایت از تولید داخلی در بسیاری از کشورهای جهان وجود دارد و هدف آن فراهم کردن شرایط رقابت برای تولیدکنندگان در برابر بنگاه‌های قدرتمند بین‌المللی است ؛ اما زمانی که این حمایت بدون نظارت ، بدون رقابت و پشت دیوار ممنوعیت انجام شود ، ممکن است به جای افزایش کیفیت و بهره‌وری ، به شکل‌گیری رانت و کاهش انگیزه اصلاح ساختار تولید منجر شود .
طباطبایی برای توضیح این وضعیت به نمونه‌ای از مکاتبات یکی از تولیدکنندگان داخلی اشاره کرد که از ورود کالای مشابه خارجی با قیمت پایین‌تر ، آن هم با وجود هزینه حمل‌ونقل و تأمین ارز آزاد ، گلایه داشت و خواستار جلوگیری از عرضه آن شده بود .
وی این موضوع را نشانه‌ای از ضرورت بررسی ساختار هزینه و بهره‌وری تولید دانست و این پرسش را مطرح کرد که چگونه ممکن است کالایی پس از تولید در کشوری دیگر، حمل‌ونقل بین‌المللی و ورود به بازار ایران ، همچنان از محصول مشابه داخلی ارزان‌تر باشد؛ درحالی‌که تولیدکننده داخلی از برخی مزیت‌ها و یارانه‌های انرژی نیز برخوردار است .
او تأکید کرد که در غیاب رقابت ، انگیزه کاهش هزینه و افزایش بهره‌وری تضعیف می‌شود و تولیدکننده ممکن است به جای اصلاح فرآیندها، افزایش هزینه‌های خود را به قیمت نهایی کالا منتقل کند .

وقتی قیمت بالا می‌رود و کیفیت جا می‌ماند

طباطبایی با اشاره به رابطه میان رقابت ، قیمت و بهره‌وری گفت : حذف رقابت می‌تواند شرایطی ایجاد کند که در آن ، قیمت کالا دیگر بازتاب واقعی کیفیت و کارایی تولید نباشد .
وی برای تشریح این موضوع، به تفاوت رفتار اقتصادی در محیط‌هایی با انرژی ارزان و گران اشاره کرد و توضیح داد که در برخی کشورها ، شرکت‌های حمل‌ونقل حتی نسبت به تنظیم باد لاستیک کامیون‌های خود حساس‌اند ؛ زیرا تغییرات ظاهراً کوچک در مصرف سوخت ، بر هزینه‌های عملیاتی آنها تأثیر محسوسی می‌گذارد .
به گفته او ، زمانی که انرژی بسیار ارزان باشد یا تولیدکننده با فشار رقابتی جدی مواجه نشود ، انگیزه اقتصادی برای کنترل هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری کاهش می‌یابد .
مدیرعامل دیجی‌کالا معتقد است نتیجه چنین وضعیتی ، افزایش هزینه تمام‌ شده ، کاهش قدرت رقابت و در نهایت مداخله بیشتر دولت از طریق قیمت‌گذاری دستوری است ؛ روندی که به تعبیر او ، می‌تواند یک تصمیم نادرست را با مداخله‌ای دیگر پیچیده‌تر کند .

زیبایی در بازار بی‌نام‌ونشان ؛ سلامت در معرض تهدید

یکی دیگر از محورهای انتقاد مدیرعامل دیجی‌کالا ، پیامدهای ممنوعیت واردات برای حقوق مصرف‌کننده و سلامت عمومی بود .
طباطبایی با اشاره به بازار محصولات آرایشی و بهداشتی گفت : زمانی که مسیر واردات رسمی برندهای معتبر محدود می‌شود ، مصرف‌کننده ممکن است ناچار شود نیاز خود را از بازاری تأمین کند که در آن ، اصالت کالا ، شرایط تولید ، نگهداری و حمل‌ونقل و حتی ترکیبات محصول به‌درستی قابل احراز نیست .
وی با اشاره به گفت‌وگوهای خود با فعالان صنعت آرایشی و بهداشتی ، از نگرانی آنان درباره افزایش محصولات تقلبی و غیراستاندارد و پیامدهای احتمالی این محصولات برای سلامت مصرف‌کنندگان سخن گفت .
به گفته او ، در گذشته واردکنندگان رسمی با سابقه فعالیت طولانی ، کالا را از تولیدکنندگان مشخص و از مبادی قانونی وارد می‌کردند و محصولات نیز امکان طی کردن فرآیندهای نظارتی و آزمایشگاهی را داشتند ؛ اما محدود شدن این مسیر، بخش مهمی از بازار را در اختیار شبکه‌هایی قرار داده که شناسایی و پاسخ‌گو کردن آنها دشوارتر است .
طباطبایی تأکید کرد که مسئله صرفاً انتخاب میان کالای داخلی و خارجی نیست ، بلکه حق شهروندان برای دسترسی به کالای اصیل ، دارای کیفیت قابل اطمینان و خدمات پس از فروش معتبر نیز باید مورد توجه قرار گیرد .

کالای بی‌شناسنامه ؛ مصرف‌کننده بی‌پناه

مدیرعامل دیجی‌کالا با اشاره به بازار لوازم خانگی اظهار کرد : در شرایطی که واردات رسمی محدود است ، مصرف‌کننده هنگام خرید برخی برندهای خارجی نمی‌تواند با اطمینان تشخیص دهد کالای عرضه‌شده اصیل است ، از چه مسیری وارد کشور شده و چه نهادی مسئولیت گارانتی و خدمات پس از فروش آن را بر عهده دارد .
او افزود که این وضعیت علاوه بر افزایش احتمال عرضه کالاهای تقلبی یا فاقد ضمانت معتبر، فرآیند نظارت و مقابله با قاچاق را نیز دشوارتر می‌کند .
طباطبایی ضمن اشاره به تلاش دستگاه‌های مسئول و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز ، تأکید کرد که گستردگی بازار غیررسمی و حجم کالاهای موجود در شبکه توزیع ، نظارت مؤثر را با چالش جدی مواجه کرده است .
وی معتقد است تا زمانی که تقاضای واقعی برای این کالاها وجود داشته باشد ، محدودیت عرضه رسمی به‌تنهایی نمی‌تواند بازار را حذف کند و ممکن است تنها به گسترش شیوه‌های غیرشفاف تأمین و توزیع منجر شود .

قوانینی که می‌آیند ، اما نمی‌روند

طباطبایی در ادامه ، به دشواری اصلاح سیاست‌های اقتصادی در کشور اشاره کرد و گفت : یکی از مشکلات ساختاری ، تداوم تصمیم‌هایی است که با وجود آشکار شدن پیامدهای آنها، بازنگری و اصلاحشان با تأخیر انجام می‌شود .
او با اشاره به محدودیت واردات لوازم خانگی معتقد است حتی زمانی که ضرورت تغییر یک سیاست مطرح می‌شود ، تصمیم‌گیران به‌سادگی حاضر به کنار گذاشتن آن نیستند .
مدیرعامل دیجی‌کالا تأکید کرد که نظام سیاست‌گذاری باید بتواند از تجربه اجرای مقررات بیاموزد و متناسب با نتایج واقعی ، تصمیم‌های پیشین را اصلاح کند ؛ نه اینکه صرفاً بر تداوم آنها اصرار داشته باشد .

روزنه‌ای در دیوار تجارت ؛ مسیر تازه واردات رسمی

طباطبایی در بخش پایانی سخنان خود ، به سازوکار موسوم به «استثنائات تجاری» اشاره کرد و آن را فرصتی برای ایجاد مسیر قانونی و قابل نظارت در تأمین برخی کالاهای مورد نیاز بازار دانست .
به گفته او ، این سازوکار می‌تواند امکان ورود کالا از کانال‌های مشخص را فراهم کند ؛ به‌ گونه‌ای که منشأ و مسیر تأمین کالا قابل ردیابی باشد ، ضوابط نظارتی و سلامت محصول رعایت شود و تجارت به جای حرکت در مسیرهای پنهان ، در ساختاری شفاف انجام گیرد .
وی همچنین به ظرفیت تعاونی‌های مرزنشین و مسیرهای قانونی پیش‌بینی‌شده برای آنها اشاره کرد و گفت : استفاده از این ظرفیت ، علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار ، می‌تواند به ایجاد درآمد پایدار برای فعالان مناطق مرزی کمک کند .
مدیرعامل دیجی‌کالا با اعلام آمادگی این مجموعه برای مشارکت در اجرای سازوکارهای قانونی تأکید کرد که این ظرفیت نباید به یک پلتفرم محدود شود .
او تصریح کرد که اعضای انجمن تجارت الکترونیک و اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی نیز آمادگی دارند از زیرساخت‌های خود برای عرضه شفاف ، قابل ردیابی و تحت نظارت کالاهای وارداتی استفاده کنند .
طباطبایی در پایان بار دیگر بر ضرورت حمایت از تولید داخلی تأکید کرد و گفت : هدف از اصلاح سیاست‌های وارداتی ، تضعیف تولید نیست، بلکه ایجاد شرایطی است که در آن تولیدکننده بتواند در فضای رقابتی رشد کند ، مصرف‌کننده از حق انتخاب و کالای مطمئن برخوردار باشد و دولت نیز از مزایای اقتصادی و نظارتی تجارت رسمی محروم نماند .
در این نگاه ، مسئله اصلی دیگر صرفاً باز یا بسته بودن دروازه واردات نیست ؛ بلکه چگونگی تنظیم بازاری است که در آن حمایت از تولید ، حقوق مصرف‌کننده ، سلامت عمومی و منافع دولت ، به جای قرار گرفتن در برابر یکدیگر، در چارچوب قواعدی شفاف و قابل اجرا دنبال شوند .