توسعه دریامحور بدون شناخت دریا ، حرکت در مسیر ناشناخته است

دریا تنها پهنه‌ای برای احداث بندر ، توسعه صنایع و گسترش تجارت نیست ؛ در زیر سطح آب و امتداد سواحل ، مجموعه‌ای از منابع طبیعی ، ظرفیت‌های اقتصادی و مخاطرات محیطی قرار دارد که شناخت آنها می‌تواند سرنوشت سرمایه‌گذاری‌های بزرگ را تغییر دهد . در شرایطی که توسعه دریامحور به یکی از محورهای راهبردی اقتصاد ایران تبدیل شده ، این پرسش اهمیت بیشتری یافته است که آیا شناخت علمی کشور از دریاها و سواحل خود ، هم‌پای برنامه‌های توسعه‌ای پیش رفته است ؟
به گزارش پرتال حمل‌ونقل ، علی مهدی‌نیا ، رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی ، در همایش «چالش‌های حکمرانی ، تقنینی و اجرایی تحقق سیاست‌های کلی توسعه دریامحور» که هم‌زمان با سومین سالروز ابلاغ این سیاست‌ها برگزار شد ، با تأکید بر ضرورت توسعه مبتنی بر داده ، نسبت به کمبود اطلاعات علمی از پهنه‌های دریایی ، مخاطرات زیست‌محیطی و جانمایی نامناسب برخی فعالیت‌های اقتصادی در سواحل کشور هشدار داد .

نقشه‌ای زیر سطح آب ؛ توسعه بدون داده ممکن نیست

مهدی‌نیا با بیان اینکه برنامه‌ریزی برای توسعه دریامحور باید بر اطلاعات دقیق و مطالعات علمی استوار باشد ، اظهار کرد که شناخت کافی از ویژگی‌های اقیانوسی ، زیست‌محیطی و زمین‌شناختی مناطق دریایی ، پیش‌شرط تصمیم‌گیری صحیح درباره سرمایه‌گذاری‌ها و فعالیت‌های اقتصادی است .
وی با طرح این پرسش که آیا داده‌های کافی از دریاهای کشور تولید شده است ، بر ضرورت تقویت زیرساخت‌های پژوهشی و استمرار مطالعات میدانی تأکید کرد .
رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی با اشاره به فعالیت شناور تحقیقاتی کشور گفت : پژوهشگاه در سال‌های گذشته بیش از ۱۰ گشت تحقیقاتی در خلیج فارس انجام داده و داده‌های حاصل از این مطالعات در مرکز ملی داده‌های دریایی ایران گردآوری شده است .
به گفته وی، این اطلاعات زمینه تهیه اطلس‌های تخصصی خلیج فارس و دریای عمان را فراهم کرده و از منابع مهم شناخت علمی محیط دریایی کشور به شمار می‌روند .
مهدی‌نیا تأکید کرد که توسعه فعالیت‌های بندری ، صنعتی ، شیلاتی و گردشگری بدون برخورداری از داده‌های معتبر می‌تواند به تصمیم‌هایی منجر شود که اصلاح پیامدهای آنها در آینده دشوار و پرهزینه باشد .

گنج‌های ناشناخته ؛ از اعماق دریای عمان تا جنوبگان

رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی در بخش دیگری از سخنان خود ، به ظرفیت‌های علمی و اقتصادی آب‌های عمیق اشاره کرد و گفت در بخش‌هایی از پهنه‌های دریایی مرتبط با ایران ، عمق آب به حدود سه هزار متر می‌رسد .
وی با اشاره به احتمال وجود منابع معدنی و عناصر نادر خاکی در بستر آب‌های عمیق ، بر ضرورت انجام مطالعات اکتشافی و شناخت علمی این منابع تأکید کرد .
مهدی‌نیا اظهار کرد که اطلاعات حاصل از چنین مطالعاتی ، علاوه بر ارزش اقتصادی ، می‌تواند از اهمیت راهبردی برخوردار باشد و لازم است توان علمی و پژوهشی کشور برای شناسایی مستقل این ظرفیت‌ها تقویت شود .
او همچنین به اهمیت حضور علمی ایران در جنوبگان اشاره کرد و گفت : فعالیت‌های پژوهشی در مناطق قطبی ، تنها به مطالعات محیط‌زیستی محدود نیست و با حوزه‌هایی مانند فناوری ، ارتباطات و شناخت منابع طبیعی نیز ارتباط دارد .
به گفته وی ، مقدماتی برای گسترش حضور علمی ایران در جنوبگان فراهم شده، اما پیشبرد این برنامه نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف و تأمین زیرساخت‌های تخصصی است .

ردپای بحران در دریا ؛ ضرورت ثبت خسارت‌های زیست‌محیطی

مهدی‌نیا با اشاره به پیامدهای احتمالی درگیری‌های نظامی بر محیط‌زیست دریایی ، بر ضرورت پایش علمی و ثبت دقیق تغییرات اکوسیستم‌های حساس خلیج فارس و دریای عمان تأکید کرد .
وی هشدار داد که ارزیابی خسارت‌های زیست‌محیطی بدون داده‌های میدانی معتبر ، ناگزیر به برآوردهای تقریبی متکی خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند در بررسی‌های تخصصی و اختلافات احتمالی بین‌المللی مشکل‌آفرین شود .
رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی ، آبسنگ‌های مرجانی ، زیستگاه‌های ساحلی و دیگر اکوسیستم‌های حساس را از جمله مناطقی دانست که نیازمند پایش مستمر هستند .
وی تأکید کرد که داده‌های گردآوری‌شده پیش از بحران و مطالعات تکمیلی پس از آن ، باید مبنای ارزیابی تغییرات محیطی و تعیین میزان خسارت قرار گیرند .
این رویکرد می‌تواند علاوه بر حفاظت از محیط‌زیست ، پشتوانه علمی لازم برای تصمیم‌گیری درباره بازسازی زیستگاه‌ها و پیگیری مسائل حقوقی مرتبط با خسارت‌های دریایی را فراهم کند .

سرمایه‌گذاری در آب‌های نامطمئن ؛ هشدار درباره جانمایی نادرست

یکی از محورهای مهم سخنان مهدی‌نیا، انتقاد از جانمایی برخی فعالیت‌های آبزی‌پروری بدون توجه کافی به ویژگی‌های محیطی و اقیانوسی بود .
وی با اشاره به توسعه پرورش ماهی در قفس اظهار کرد که انتخاب محل استقرار تجهیزات صرفاً بر اساس نزدیکی به ساحل و کاهش هزینه‌های اولیه، می‌تواند سرمایه‌گذاری‌ها را با مخاطرات جدی مواجه کند .
به گفته او ، عواملی مانند عمق آب ، جریان‌های دریایی ، شرایط بستر ، ویژگی‌های محیطی و میزان مواجهه با مخاطرات طبیعی باید در انتخاب محل فعالیت‌های آبزی‌پروری مورد توجه قرار گیرند .
مهدی‌نیا با اشاره به تجربه ناموفق بخشی از سرمایه‌گذاری‌های گذشته در این حوزه ، بر ضرورت استفاده از مطالعات تخصصی پیش از صدور مجوزها و اجرای پروژه‌ها تأکید کرد .
وی همچنین توسعه پرورش صدف و دیگر آبزیان در سواحل جنوبی کشور را نیازمند جانمایی علمی دانست تا ضمن افزایش بازده اقتصادی ، احتمال آسیب به تجهیزات و محیط‌زیست کاهش یابد .

مکران بر گسل مخاطرات ؛ توسعه با شناخت خطر سونامی

رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی با اشاره به برنامه‌های توسعه سواحل مکران ، نسبت به تمرکز جمعیت و صنایع در مناطق پرمخاطره هشدار داد .
وی تأکید کرد که توسعه سکونتگاه‌ها ، تأسیسات صنعتی و زیرساخت‌های ساحلی باید با توجه به احتمال وقوع سونامی و دیگر مخاطرات طبیعی برنامه‌ریزی شود .
مهدی‌نیا با اشاره به مشارکت پژوهشگاه در برنامه‌های آمادگی و مانورهای سونامی در حوزه اقیانوس هند ، از اجرای فعالیت‌های پایلوت در مناطق جاسک و بندرعباس سخن گفت .
به گفته وی ، شناخت مناطق آسیب‌پذیر و تهیه نقشه‌های خطر می‌تواند به انتخاب مکان مناسب برای سرمایه‌گذاری و کاهش خسارت‌های احتمالی کمک کند .
این موضوع برای سواحل مکران که در برنامه‌های توسعه‌ای کشور جایگاه ویژه‌ای دارند، اهمیت مضاعفی دارد ؛ زیرا استقرار صنایع بزرگ ، بنادر و سکونتگاه‌های جدید بدون ارزیابی مخاطرات طبیعی می‌تواند هزینه‌های بلندمدتی به همراه داشته باشد .

میراث دریا ؛ ثروتی فراتر از منابع اقتصادی

مهدی‌نیا در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت توجه به فرهنگ و میراث دریایی در برنامه‌های توسعه تأکید کرد .
وی با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی سواحل و جزایر کشور ، خواستار شناسایی و ثبت میراث مرتبط با دریا شد تا این داشته‌ها در جریان توسعه صنعتی و عمرانی حفظ شوند .
رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی ، جزیره هرمز را از نمونه‌های ارزشمند میراث طبیعی و فرهنگی دریایی کشور دانست و بر ضرورت حفاظت از چنین ظرفیت‌هایی تأکید کرد .
به گفته وی ، توسعه دریامحور باید نگاهی جامع داشته باشد و در کنار فعالیت‌های اقتصادی ، حفاظت از محیط‌زیست ، میراث فرهنگی و ویژگی‌های بومی مناطق ساحلی را نیز دربرگیرد .

از شناخت دریا تا اطمینان در سرمایه‌گذاری

مجموعه سخنان مهدی‌نیا بر این واقعیت تأکید دارد که توسعه دریامحور ، پیش از آنکه به افزایش تعداد پروژه‌ها وابسته باشد ، نیازمند شناخت علمی پهنه‌هایی است که قرار است میزبان سرمایه‌گذاری‌های بزرگ شوند .
توسعه بنادر ، صنایع دریایی ، آبزی‌پروری و سکونتگاه‌های ساحلی زمانی می‌تواند به نتایج پایدار منجر شود که تصمیم‌های اجرایی بر پایه داده‌های معتبر ، مطالعات محیطی و ارزیابی مخاطرات اتخاذ شوند .
در این میان ، تقویت ناوگان تحقیقاتی، تکمیل پایگاه‌های داده دریایی ، گسترش مطالعات آب‌های عمیق و استفاده از یافته‌های پژوهشی در فرایند صدور مجوزها و جانمایی پروژه‌ها ، می‌تواند فاصله میان دانش اقیانوسی و تصمیم‌گیری اقتصادی را کاهش دهد .
پاسخ به پرسش آغازین این است که توسعه دریامحور بدون توسعه شناخت علمی از دریا ، با خطر حرکت در مسیری ناشناخته روبه‌رو خواهد بود ؛ مسیری که در آن حتی سرمایه‌گذاری‌های بزرگ نیز لزوماً به توسعه پایدار منتهی نمی‌شوند .
آینده اقتصاد دریایی ایران تنها در آنچه بر روی سواحل ساخته می‌شود رقم نمی‌خورد ؛ بخشی از این آینده به دانشی وابسته است که از اعماق دریا ، ویژگی‌های بستر و مخاطرات پنهان آن به دست می‌آید . شناخت دریا ، نخستین زیرساخت توسعه دریامحور است .