فرونشست فقط یک پدیده زمینشناسی نیست ؛ مدیریت منابع آب و برنامهریزی مهندسی ، شرط افزایش تابآوری زیرساختهاست
به گزارش پرتال حمل و نقل ، علی بیتاللهی ، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه ، مسکن و شهرسازی ، در نشست «تابآوری شبکه ریلی در برابر تغییرات اقلیمی» با تأکید بر اهمیت فرونشست بهعنوان یکی از مخاطرات جدی زیرساختی کشور گفت : فرونشست زمین پدیدهای ترکیبی است که علاوه بر عوامل طبیعی و اقلیمی ، به مدیریت منابع آب ، برداشتهای گسترده از سفرههای زیرزمینی و نحوه استفاده از سرزمین ارتباط مستقیم دارد .
وی با اشاره به مفهوم تابآوری اظهار کرد : تابآوری در یک سیستم ، تنها به این معنا نیست که زیرساخت در برابر آسیب مقاومت کند، بلکه باید توانایی بازگشت سریع به شرایط عملکردی مناسب پس از وقوع آسیب را نیز داشته باشد .
فرونشست ؛ ترکیبی از عوامل طبیعی و مدیریتی
بیتاللهی با بیان اینکه ارتباط فرونشست با اقلیم باید با دقت بررسی شود ، گفت : میزان بارندگی بهتنهایی عامل تعیینکننده فرونشست نیست و بخش مهمی از این پدیده به مدیریت منابع آب و برداشتهای انجامشده از سفرههای زیرزمینی بازمیگردد.
وی افزود : فرونشست در ایران بیش از آنکه صرفاً یک مسئله اقلیمی باشد ، حاصل ترکیبی از شرایط طبیعی ، نحوه بهرهبرداری از منابع و تصمیمات مدیریتی است .
رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه ، مسکن و شهرسازی تصریح کرد : ایران از جمله کشورهایی است که از نظر گستردگی پهنههای دارای نرخ بالای فرونشست ، شرایط ویژهای دارد و مدیریت این پدیده به یک موضوع مهم مهندسی و ملی تبدیل شده است .
اثر تجمعی فرونشست ؛ چالش مهم برای زیرساختهای ریلی
بیتاللهی با تأکید بر ضرورت نگاه مهندسی به فرونشست گفت : زمانی که از نرخهایی مانند ۱۰ سانتیمتر فرونشست در سال صحبت میکنیم ، باید اثر تجمعی آن را در طول عمر مفید زیرساختها مورد توجه قرار دهیم .
وی افزود : اگر یک زیرساخت ریلی در طول چند دهه با نشست تجمعی قابل توجه مواجه شود ، تغییرات ایجادشده در تراز مسیر ، هندسه خط و شرایط بهرهبرداری میتواند به یک چالش جدی تبدیل شود .
وی ادامه داد : یکی از مهمترین مسائل در فرونشست ، ناهمگن بودن آن است؛ زیرا تفاوت میزان نشست در نقاط مختلف میتواند موجب ایجاد تنش ، تغییر شکل و آسیب به زیرساختهای عبوری شود .
۲۶۵۰ کیلومتر از خطوط ریلی در معرض اثرات فرونشست
رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه ، مسکن و شهرسازی اظهار کرد : بررسیهای انجامشده نشان میدهد حدود ۲۶۵۰ کیلومتر از خطوط ریلی کشور ، به جز خط ریلی سریعالسیر تهران – اصفهان ، در محدودههای تحت تأثیر فرونشست قرار دارند .
وی افزود : برخی پهنههای فرونشستی در سالهای اخیر گسترش قابل توجهی داشتهاند ؛ بهگونهای که در جنوبغرب تهران، وسعت این پهنهها طی چند سال افزایش یافته و در مناطقی مانند اصفهان و مشهد نیز روند توسعه این پدیده مشاهده شده است .
شکافهای فرونشستی ؛ تهدید پنهان برای خطوط ریلی
بیتاللهی با اشاره به اهمیت شکافهای ناشی از فرونشست گفت : همه شکافهای زمین رفتار یکسانی ندارند و شناخت نوع و ویژگی آنها برای مدیریت خطر ضروری است .
وی توضیح داد : برخی شکافها ناشی از واگرایی زمین و برخی دیگر ناشی از اختلاف میزان نشست در دو طرف زمین هستند که میتوانند تنشهای متفاوتی را به زیرساختها وارد کنند . در صورت عبور خطوط ریلی از مناطق دارای شکافهای فرونشستی ، مطالعات دقیق مهندسی و انتخاب روشهای مناسب کنترل و پایش ضروری است .
فرسایش تونلی ؛ پیامد نفوذ آب در شکافها
این متخصص حوزه مخاطرات زمین با اشاره به یکی از پیامدهای مهم فرونشست گفت : ورود آب به شکافهای ایجادشده میتواند باعث فرسایش تونلی در زیر سطح زمین شود و در نهایت ، ریزش ناگهانی یا ایجاد حفرههای زیرسطحی را به دنبال داشته باشد .
وی افزود : این پدیده در برخی نقاط نزدیک خطوط ریلی مشاهده شده و نیازمند پایش ، شناخت دقیق شرایط زمین و اجرای اقدامات مهندسی متناسب است .
ضرورت تدوین نقشه ریسک و برنامه اقدام ملی
بیتاللهی با تأکید بر ضرورت ایجاد یک برنامه جامع برای مدیریت فرونشست گفت : اقدامات موضعی و مهندسی ، اگرچه ضروری هستند ، اما برای کاهش ریشهای آسیبپذیری کافی نیستند و باید مدیریت منابع آب و الگوی مصرف نیز اصلاح شود .
وی افزود : تغییر روشهای کشاورزی ، اصلاح شیوههای آبیاری و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی ، از اقداماتی است که باید در سطح ملی دنبال شود .
رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه ، مسکن و شهرسازی تأکید کرد : برای افزایش تابآوری شبکه ریلی ، لازم است نقشههای ریسک فرونشست تهیه شود تا نقاط حساس ، میزان آسیبپذیری و اولویت اقدامات مشخص شود .
وی در پایان گفت : مدیریت فرونشست نیازمند همکاری میان راهآهن ، وزارت نیرو ، دستگاههای اجرایی ، مراکز علمی و نهادهای تصمیمگیر است تا علاوه بر اقدامات مهندسی ، عوامل ایجادکننده این پدیده نیز کنترل شود .