از جغرافیا تا ژئواکونومی ؛ نبرد پنهان بر سر شاهراه های اتصال جهان (بخش دوم)
به گزارش پرتال حمل و نقل ، در نظم جدید تجارت جهانی ، جغرافیا به تنهایی دیگر تضمینکننده مزیت اقتصادی کشورها نیست ؛ بلکه آنچه اهمیت پیدا کرده ، توان تبدیل موقعیت جغرافیایی به یک شبکه فعال ، پایدار و ارزشآفرین در زنجیرههای تأمین است . رقابت امروز میان کشورها بر سر کنترل مسیرهایی است که بازارها ، منابع ، انرژی و صنایع را به یکدیگر متصل میکنند ؛ رقابتی که از سطح حملونقل فراتر رفته و به حوزه ژئواکونومی و معماری جدید قدرت اقتصادی وارد شده است .
نشست «نقش کریدورها و همکاریهای لجستیکی در توسعه تجارت با چین ؛ فرصتها ، چالشها و الزامات حکمرانی در پرتو تحولات جدید منطقهای» به همت مؤسسه ایرانی مطالعات کمربند و راه برگزار شد .
در این نشست ، حامدرضا حیدری ، دبیر کارگروه ترانزیت کمیته عمران و حملونقل مجمع تشخیص مصلحت نظام ، با بررسی جایگاه ایران در میان کریدورهای منطقهای و بینالمللی ، تأکید کرد که رقابت آینده نه میان مسیرهای ساده حملونقل ، بلکه میان اکوسیستمهای لجستیکی شکل خواهد گرفت .
جغرافیا ؛ یک ظرفیت خام که نیازمند تبدیل شدن به قدرت اقتصادی است
حیدری با اشاره به موقعیت ژئوپلیتیکی ایران اظهار کرد : قرار گرفتن ایران در نقطه اتصال شرق و غرب ، آسیای مرکزی ، قفقاز ، خلیج فارس و مسیرهای منتهی به اروپا ، یک مزیت اولیه برای کشور ایجاد کرده است ؛ اما این مزیت زمانی به قدرت اقتصادی تبدیل میشود که زیرساخت ، خدمات لجستیکی ، قوانین پایدار و سازوکارهای هماهنگ مدیریتی در کنار آن قرار گیرد .
وی افزود : در جهان امروز ، صرف قرار گرفتن روی نقشه کافی نیست ؛ کشورها باید بتوانند از موقعیت جغرافیایی خود یک شبکه اتصال بسازند . بسیاری از کشورها تلاش میکنند با توسعه کریدورهای چندوجهی ، بنادر خشک ، مراکز لجستیکی و فرآیندهای دیجیتال ، از یک موقعیت جغرافیایی ساده به یک نقش اقتصادی پایدار برسند .
کریدورها ؛ میدان جدید رقابت ژئواکونومیک
دبیر کارگروه ترانزیت کمیته عمران و حملونقل مجمع تشخیص مصلحت نظام گفت : کریدورها در گذشته بیشتر با نگاه حملونقلی بررسی میشدند ، اما امروز بخشی از رقابت ژئواکونومیک کشورها هستند .
وی ادامه داد : کشوری که بتواند مسیرهای ارتباطی پایدار ایجاد کند ، فقط درآمد حملونقل به دست نمیآورد، بلکه در زنجیرههای تولید ، توزیع ، تجارت و همکاریهای منطقهای نیز نقش بیشتری پیدا میکند .
حیدری تأکید کرد : کریدورها در سطح جدید ، ابزار اتصال اقتصادها و حتی عاملی برای افزایش نفوذ اقتصادی کشورها محسوب میشوند .
شش مسیر در حال رقابت برای اتصال شرق و غرب
حیدری با اشاره به تغییرات شبکههای ارتباطی اوراسیا اظهار کرد : امروز چندین مسیر برای اتصال شرق آسیا به اروپا و غرب آسیا در حال توسعه یا بازتعریف هستند .
وی از کریدور شمالی چین ـ آسیای مرکزی ـ روسیه ـ اروپا ، کریدور میانی ترانسکاسپین ، کریدور جنوبی عبوری از ایران ، مسیر چین ـ قرقیزستان ـ ازبکستان ، کریدور ترانسافغان و مسیرهای مرتبط با همکاری چین و پاکستان به عنوان نمونههایی از این رقابت نام برد .
به گفته وی ، هر یک از این مسیرها دارای فرصتها و محدودیتهای خاص خود هستند و آینده تجارت جهانی بر اساس ترکیبی از مزیتهای فنی ، امنیتی ، اقتصادی و سیاسی آنها شکل خواهد گرفت .
کریدور شمالی ؛ مزیت گذشته با ریسکهای جدید
حیدری با اشاره به کریدور شمالی چین ـ روسیه ـ اروپا گفت : این مسیر در سالهای گذشته یکی از مسیرهای مهم تجارت زمینی میان چین و اروپا بود و به دلیل ظرفیت بالا و سرعت مناسب مورد توجه قرار داشت .
وی افزود : با شکلگیری جنگ روسیه و اوکراین ، ریسکهای سیاسی ، تحریمی و عملیاتی این مسیر افزایش یافت و موضوع تنوعبخشی به مسیرها برای چین اهمیت بیشتری پیدا کرد . استفاده از یک مسیر وابسته به شرایط سیاسی یک کشور ، میتواند دارایی لجستیکی را به یک ریسک ژئوپلیتیکی تبدیل کند .
کریدور میانی ؛ مسیر جدید با چالشهای عملیاتی
حیدری درباره کریدور میانی یا ترانسکاسپین اظهار کرد : این مسیر که از چین ، آسیای مرکزی ، دریای خزر ، قفقاز و ترکیه عبور میکند ، در سالهای اخیر مورد توجه بسیاری قرار گرفته است .
وی افزود : این مسیر با وجود اهمیت سیاسی و سرمایهگذاریهای انجام شده ، با چالشهایی مانند عبور دریایی از خزر ، تعدد مرزها ، نیاز به هماهنگیهای مختلف و محدودیت ظرفیت مواجه است .
حیدری تصریح کرد : برای تبدیل شدن یک مسیر به یک کریدور مؤثر جهانی ، صرف ایجاد زیرساخت کافی نیست و هماهنگی عملیاتی ، اسناد حمل ، گمرک و خدمات لجستیکی نیز اهمیت تعیینکننده دارد .
کریدور جنوبی ایران ؛ مزیت اتصال پیوسته
حیدری با اشاره به مسیر عبوری از ایران اظهار کرد : کریدور جنوبی ایران از نظر پیوستگی سرزمینی ، اتصال به آسیای مرکزی ، دسترسی به خلیج فارس ، ارتباط با قفقاز و امکان اتصال به بازارهای اروپایی ، ظرفیت قابل توجهی دارد .
وی افزود : یکی از مزیتهای مهم این مسیر ، کاهش نیاز به شکست بار و انتقالهای متعدد در مقایسه با برخی مسیرهای رقیب است . مسیر ایران میتواند برای کالاهایی که زمان تحویل ، قابلیت پیشبینی و امنیت مسیر اهمیت بیشتری دارد ، نقش مکملی در شبکه تجارت شرق و غرب ایفا کند .
از موقعیت جغرافیایی تا اکوسیستم لجستیکی
حیدری تأکید کرد : ایران برای استفاده از ظرفیت کریدورها باید از نگاه صرفاً جغرافیایی عبور کند.
وی افزود : رقابت اصلی دیگر بر سر داشتن یک مسیر روی نقشه نیست، بلکه بر سر ایجاد اکوسیستم لجستیکی شامل زیرساخت ، خدمات ، فناوری ، داده ، گمرک و مشارکت بخش خصوصی است . اگر این اجزا در کنار هم قرار نگیرند، حتی بهترین موقعیت جغرافیایی نیز نمیتواند به مزیت پایدار اقتصادی تبدیل شود .
آینده اتصال ؛ رقابت میان شبکههاست
تحولات منطقهای نشان میدهد که نقشه تجارت جهانی در حال بازطراحی است . در این میان ، کشورهایی موفق خواهند بود که بتوانند از موقعیت خود فراتر از یک مزیت جغرافیایی استفاده کرده و آن را به یک شبکه اقتصادی فعال تبدیل کنند .
در عصر جدید ، قدرت اقتصادی فقط در تولید یا منابع خلاصه نمیشود ؛ بلکه در توانایی ایجاد اتصال ، مدیریت جریان کالا و حضور مؤثر در زنجیرههای ارزش جهانی شکل میگیرد .
