ایران نباید فقط مسیر عبور کالا باشد ؛ باید گره زنجیره ارزش جهانی شود
به گزارش پرتال حمل و نقل ، جایگاه کشورها در اقتصاد شبکهای امروز دیگر صرفاً با میزان تولید یا برخورداری از زیرساختهای حملونقل تعیین نمیشود ، بلکه توان اثرگذاری بر جریانهای تجاری ، کنترل گلوگاههای زنجیره ارزش و تبدیل ظرفیتهای جغرافیایی به ارزش افزوده ، به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت اقتصادی بدل شده است . در چنین شرایطی ، ایران نیز برای بهرهگیری از موقعیت ژئوپلیتیکی خود ، باید از نقش «مسیر عبور کالا» فراتر رفته و به یک گره مؤثر در زنجیره ارزش منطقهای و جهانی تبدیل شود .
آرشام رئیسینژاد استاد دانشگاه ، در همایش «تابآوری لجستیک» که به همت مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی ایران برگزار شد ، با بررسی جایگاه ایران در زنجیرههای ارزش جهانی اظهار کرد : جنگ اوکراین واقعیت مهمی را برای کشورها آشکار کرد و نشان داد کنترل جریانها در اقتصاد شبکهای امروز میتواند به یک ابزار قدرت تبدیل شود .
کنترل جریانها ؛ هم ابزار قدرت ، هم منشأ آسیبپذیری
رئیسینژاد با اشاره به اهمیت مسیرهای انرژی و تجارت جهانی گفت : همانگونه که کنترل جریانها میتواند برای کشورها مزیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک ایجاد کند ، وابستگی یکجانبه به همین جریانها نیز میتواند به یک ضعف ساختاری تبدیل شود .
وی افزود : ایران همانطور که از ظرفیت اثرگذاری بر برخی جریانهای منطقهای برخوردار است ، همزمان در صورت اتکا به یک الگوی محدود و تکمحور ، ممکن است در معرض آسیبپذیری ساختاری قرار گیرد . از اینرو ، مسئله اصلی نه فقط کنترل جریان ، بلکه نحوه تبدیل این ظرفیت به قدرت پایدار اقتصادی است .
قدرت در اقتصاد جدید از دل کنترل گلوگاهها شکل میگیرد
این استاد دانشگاه با اشاره به ماهیت اقتصاد شبکهای امروز اظهار کرد : در دنیای کنونی ، الزاماً تولید صرف بهتنهایی ابزار قدرت نیست ، بلکه کنترل گلوگاههای اساسی در زنجیره ارزش است که به کشورها قدرت اثرگذاری میدهد .
وی ادامه داد : کشوری که بتواند بر بخشهای کلیدی زنجیره ارزش ، از تأمین مواد اولیه و خدمات تا توزیع و اتصال تجاری ، نقش ایفا کند ، در عمل بر سرعت ، جهت ، هزینه و امنیت جریانهای اقتصادی تأثیر خواهد گذاشت . اگر کشوری نتواند از این ظرفیتها در زمان مناسب و با درک درست از تحولات منطقهای و جهانی استفاده کند ، مزیتهای جغرافیایی و ساختاری آن بهتدریج به فرصتهای سوخته تبدیل میشود .
استقلال اقتصادی ؛ بیشینهسازی اثرگذاری، نه صرفاً کاهش وابستگی
وی با طرح برداشتی متفاوت از مفهوم استقلال اقتصادی گفت : استقلال اقتصادی فقط به معنای کاهش اثرگذاری دیگر کشورها بر اقتصاد ایران نیست ، بلکه به این معناست که ایران بتواند اثرگذاری خود را بر دیگر اقتصادها و بر روابط اقتصادی منطقهای افزایش دهد .
به گفته رئیسینژاد ، هدف باید این باشد که اقتصاد ایران بهگونهای در زنجیره ارزش منطقهای و جهانی ادغام شود که حذف ، نادیده گرفتن یا دور زدن آن به سادگی امکانپذیر نباشد .
جغرافیا نقطه آغاز است ، نه مقصد توسعه
رئیسینژاد با تأکید بر ظرفیت جغرافیایی ایران اظهار کرد : موقعیت ژئوپلیتیکی ایران یک ظرفیت بالقوه مهم برای ایفای نقش در کریدورها و شبکههای لجستیکی منطقه است ، اما جغرافیا بهخودیخود توسعه نمیسازد .
وی افزود : صرف قرار گرفتن در مسیرهای ترانزیتی ، هدف توسعه اقتصادی نیست . زمانی میتوان از این موقعیت بهرهبرداری واقعی کرد که جریان عبوری کالا و تجارت به ارزش افزوده داخلی ، توسعه صنعتی ، تقویت پیوندهای اقتصادی و ایفای نقش پایدار در زنجیره ارزش منجر شود . ایران نباید تنها به محل عبور کالا تبدیل شود ، بلکه باید به یک نقطه اتصال و یک گره اثرگذار در شبکه تجارت منطقهای و جهانی ارتقا یابد .
کریدور بدون نهاد ، به جریان پایدار تبدیل نمیشود
وی در ادامه با اشاره به مشکلات ساختاری اقتصاد ایران گفت : مسئله اصلی فقط توسعه زیرساخت نیست . حتی اگر بنادر ، مناطق آزاد یا سازوکارهای سازمانی جدید ایجاد شود ، بدون اصلاح نهادها ، قواعد و شیوههای همکاری ، امکان شکلگیری یک جریان پایدار اقتصادی وجود نخواهد داشت .
رئیسینژاد افزود : آنچه فعال اقتصادی را به همکاری و اتصال با یک کشور ترغیب میکند ، صرفاً زیرساخت فیزیکی نیست ، بلکه ثبات قواعد ، قابلیت پیشبینی ، اجرای قراردادها و اعتماد به سازوکارهای نهادی است .
وی تأکید کرد : کریدور زمانی معنا پیدا میکند که به یک جریان پایدار ، قابل اتکا و قابل تشخیص برای فعالان اقتصادی تبدیل شود ؛ در غیر این صورت ، تنها یک ظرفیت جغرافیایی بلااستفاده باقی خواهد ماند.
تبدیل ایران به گره زنجیره ارزش ؛ شرط استفاده از ظرفیت ژئوپلیتیکی
رئیسینژاد در پایان تأکید کرد : ایران از ظرفیتهای قابل توجهی برای ایفای نقش در تجارت منطقهای و شبکههای حملونقل جهانی برخوردار است ، اما بهرهبرداری از این ظرفیت نیازمند شناخت جریانهای جهانی ، ایجاد اتصال مؤثر ، اصلاح نهادها و تبدیل ترانزیت به ارزش افزوده داخلی است .
وی خاطرنشان کرد : اگر ایران بتواند میان جغرافیا ، نهادهای کارآمد و پیوند با زنجیره ارزش جهانی رابطهای مؤثر برقرار کند، آنگاه ظرفیت ژئوپلیتیکی کشور به قدرت اقتصادی واقعی تبدیل خواهد شد .
