معادله جدید ترانزیتی در قفقاز ؛ قزاقستان و قرقیزستان در آستانه ورود به «مسیر ترامپ»

به گزارش پرتال حمل و نقل ، پیشنهاد ارمنستان برای واگذاری بخشی از سهم خود در پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» به قزاقستان و قرقیزستان ، می‌تواند پای دو کشور آسیای مرکزی را به ساختار سهامداری یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ترانزیتی جدید قفقاز جنوبی باز کند ؛ طرحی که در صورت تحقق ، ابعاد TRIPP را از یک مسیر ارتباطی در قفقاز به حلقه‌ای گسترده‌تر در شبکه ترانزیت میان آسیای مرکزی ، دریای خزر و مسیرهای غربی ارتقا خواهد داد .

ارمنستان پیشنهاد مشارکت قزاقستان و قرقیزستان در پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یا TRIPP را مطرح کرده است ؛ پیشنهادی که در صورت نهایی‌شدن می‌تواند این دو کشور آسیای مرکزی را از استفاده‌کننده یک مسیر ترانزیتی به سهامدار مستقیم پروژه تبدیل کند .

بر اساس گزارش رسانه قرقیزی Open.kg، نیکول پاشینیان ، نخست‌وزیر ارمنستان ، پیشنهاد کرده است قزاقستان و قرقیزستان هر یک ۵ درصد از سهم ارمنستان در پروژه TRIPP را در اختیار بگیرند .

طبق ساختار پیش‌بینی‌شده برای شرکت توسعه TRIPP، در مرحله نخست ۷۴ درصد سهام در اختیار طرف آمریکایی و ۲۶ درصد متعلق به ارمنستان خواهد بود . در صورت اجرایی‌شدن پیشنهاد ایروان ، پنج واحد درصد از سهم ارمنستان به قزاقستان و پنج واحد درصد دیگر به قرقیزستان منتقل خواهد شد و سهم ارمنستان به ۱۶ درصد کاهش می‌یابد .

با این حال ، این واگذاری هنوز نهایی نشده و تاکنون اعلام رسمی مستقلی مبنی بر پذیرش پیشنهاد از سوی قزاقستان و قرقیزستان منتشر نشده است .

انتقال سهام TRIPP نیازمند موافقت آمریکا

یکی از نکات مهم در بررسی پیشنهاد ارمنستان ، سازوکار حقوقی تغییر ترکیب سهامداران پروژه است .

بر اساس چارچوب اجرایی TRIPP، انتقال یا تغییر مالکیت سهام شرکت توسعه پروژه نیازمند موافقت قبلی دولت‌های ارمنستان و ایالات متحده است . به این ترتیب ، حتی در صورت موافقت آستانه و بیشکک با پیشنهاد ایروان ، انتقال سهام برای نهایی‌شدن باید مراحل حقوقی مربوطه را طی کند و موافقت طرف آمریکایی نیز اخذ شود .

طبق چارچوب اعلام‌ شده ، شرکت توسعه TRIPP در دوره نخست از حقوق توسعه پروژه برای مدت ۴۹ سال برخوردار خواهد بود . همچنین در صورت تمدید همکاری برای یک دوره ۵۰ ساله دیگر ، سهم ارمنستان می‌تواند به ۴۹ درصد افزایش پیدا کند و سهم طرف آمریکایی به ۵۱ درصد برسد .

این ساختار نشان می‌دهد که مشارکت احتمالی قزاقستان و قرقیزستان ، صرفاً یک توافق سیاسی دوجانبه با ارمنستان نخواهد بود و باید در چهارچوب حقوقی و سهامداری پروژه مورد توافق قرار گیرد .

گفت‌وگوی ایروان و آستانه درباره همکاری‌های حمل‌ونقلی

موضوع همکاری در پروژه‌های حمل‌ونقلی همزمان در گفت‌وگوهای سیاسی ارمنستان و قزاقستان نیز مطرح شده است .

پاشینیان و قاسم ژومارت توکایف ، رئیس‌جمهور قزاقستان ، در گفت‌وگوی تلفنی اخیر خود درباره فرصت‌های همکاری در پروژه‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای رایزنی کرده‌اند . گزارش Open.kg نیز موضوع مشارکت احتمالی قزاقستان در TRIPP را در ارتباط با همین مذاکرات مطرح کرده است .

با وجود این ، در اطلاعات رسمی منتشرشده درباره این تماس ، جزئیاتی درباره انتقال پنج درصد سهام به قزاقستان اعلام نشده است . از این رو ، پیشنهاد سهامداری قزاقستان و قرقیزستان در شرایط فعلی باید به‌عنوان طرحی در حال مذاکره و نه یک توافق نهایی تلقی شود .

TRIPP؛ مسیر چندوجهی در جنوب ارمنستان

«مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» از پروژه‌های جدید و راهبردی حوزه حمل‌ونقل در قفقاز جنوبی است که قرار است در خاک ارمنستان و با حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی این کشور اجرا شود .

در بخش ریلی ، این پروژه قرار است در جنوب ارمنستان و در امتداد رود ارس توسعه یابد و امکان برقراری ارتباط میان بخش اصلی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را از طریق خاک ارمنستان فراهم کند .

پاشینیان اعلام کرده است که بخش ریلی این پروژه در محدوده نرنادزور ـ آگاراک قرار خواهد گرفت ؛ مسیری که در صورت اتصال به شبکه‌های موجود می‌تواند دسترسی ارمنستان به جمهوری آذربایجان و از آنجا به روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را فراهم کند .

اهمیت TRIPP تنها به راه‌آهن محدود نمی‌شود . بر اساس برنامه‌های اعلام‌ شده ، توسعه جاده ، خطوط لوله ، کابل‌های ارتباطی ، زیرساخت‌های انتقال برق و دیگر تأسیسات نیز می‌تواند در چهارچوب این پروژه دنبال شود .

چنین ساختاری TRIPP را از یک پروژه صرفاً ریلی به یک کریدور زیرساختی چندوجهی تبدیل می‌کند که ظرفیت تأثیرگذاری بر معادلات حمل‌ونقل و انرژی قفقاز جنوبی را خواهد داشت .

آسیای مرکزی در مسیر ورود به معادلات ترانزیتی قفقاز

ورود احتمالی قزاقستان و قرقیزستان به ساختار سهامداری TRIPP می‌تواند ابعاد جغرافیایی و اقتصادی پروژه را گسترش دهد .

قزاقستان طی سال‌های اخیر توسعه «کریدور میانی» یا مسیر ترانس‌خزر را به یکی از اولویت‌های راهبردی حمل‌ونقل خود تبدیل کرده است . این مسیر ، چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای خزر ، جمهوری آذربایجان ، گرجستان و ترکیه به بازارهای اروپایی متصل می‌کند.

در صورت ورود قزاقستان به TRIPP، امکان ایجاد پیوند نزدیک‌تر میان این پروژه و شبکه ترانس‌خزر افزایش خواهد یافت و مسیرهای بیشتری برای انتقال کالا میان آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی شکل خواهد گرفت .

برای قرقیزستان نیز مشارکت در چنین پروژه‌ای می‌تواند از منظر تنوع‌بخشی به مسیرهای دسترسی به بازارهای بین‌المللی اهمیت داشته باشد ؛ به‌ویژه آنکه این کشور به‌عنوان یک کشور محصور در خشکی ، وابستگی بالایی به شبکه‌های ترانزیتی کشورهای پیرامونی دارد .

از این منظر ، پیشنهاد ایروان را می‌توان بخشی از تلاش ارمنستان برای تبدیل TRIPP به پروژه‌ای با مشارکت گسترده‌تر کشورهای منطقه و افزایش نقش آن در شبکه حمل‌ونقل اوراسیا ارزیابی کرد .

همزمانی TRIPP با بحث آینده راه‌آهن ارمنستان

در کنار مذاکرات مربوط به TRIPP، آینده مدیریت شبکه راه‌آهن ارمنستان نیز به یکی از موضوعات مهم سیاست حمل‌ونقلی این کشور تبدیل شده است .

شبکه ریلی ارمنستان از سال ۲۰۰۸ تحت امتیاز شرکت South Caucasus Railway، زیرمجموعه راه‌آهن روسیه، اداره می‌شود و در صورت ادامه شرایط فعلی ، این امتیاز تا سال ۲۰۳۸ اعتبار خواهد داشت .

پاشینیان در روزهای اخیر از روسیه خواسته است زمینه انتقال حقوق امتیاز مدیریت راه‌آهن ارمنستان به کشور ثالثی را که مورد قبول دو طرف باشد ، بررسی کند .

نخست‌وزیر ارمنستان معتقد است اداره شبکه ریلی این کشور توسط یک شرکت وابسته به روسیه ، در شرایط تحریم‌های بین‌المللی علیه مسکو ، ممکن است برای برخی سرمایه‌گذاران ، صاحبان کالا و اپراتورهای حمل‌ونقل ریسک ایجاد کند و مانع بهره‌برداری کامل ارمنستان از فرصت‌های جدید ترانزیتی شود .

قزاقستان یکی از کشورهایی است که در ماه‌های گذشته نام آن به‌عنوان گزینه احتمالی برای نقش‌آفرینی در آینده راه‌آهن ارمنستان مطرح شده است .

با این حال ، شرکت راه‌آهن دولتی قزاقستان و وزارت حمل‌ونقل این کشور پیش‌تر اعلام کرده‌اند که مذاکره‌ای برای دریافت امتیاز راه‌آهن ارمنستان را تأیید نمی‌کنند .

بنابراین ، موضوع مشارکت قزاقستان در TRIPP و احتمال نقش‌آفرینی این کشور در مدیریت شبکه ریلی ارمنستان را باید دو پرونده مرتبط اما مستقل از یکدیگر دانست که هیچ‌یک تاکنون وارد مرحله توافق نهایی نشده‌اند .

رقابت مسیرهای شرق به غرب در قفقاز تشدید می‌شود

تحولات پیرامون TRIPP در شرایطی دنبال می‌شود که قفقاز جنوبی در حال تبدیل‌شدن به یکی از مناطق مهم رقابت مسیرهای ترانزیتی شرق به غرب است .

توسعه کریدور میانی ، پروژه‌های ریلی ترکیه و جمهوری آذربایجان ، برنامه‌های حمل‌ونقلی ارمنستان و تلاش کشورهای آسیای مرکزی برای دستیابی به مسیرهای متنوع‌تر به سمت اروپا ، مجموعه‌ای از طرح‌های موازی و در برخی موارد رقیب را در منطقه شکل داده است .

یکی از موضوعات مورد توجه ایروان ، استفاده از ظرفیت شبکه ریلی ارمنستان برای جلوگیری از انتقال تمام جریان بار به مسیرهای جایگزین است . از دید دولت ارمنستان ، ایجاد یک شبکه رقابتی از نظر تعرفه، زمان حمل و کیفیت خدمات برای جذب بارهای ترانزیتی اهمیت اساسی خواهد داشت .

همچنین امکان احیای ارتباط ریلی میان ایران، ارمنستان و گرجستان و در مقیاسی وسیع‌تر پیوند خلیج فارس با دریای سیاه نیز در محاسبات ترانزیتی منطقه قرار دارد .

با این حال، مقام‌های ارمنستان تأکید کرده‌اند که پروژه راه‌آهن خلیج فارس ـ دریای سیاه به‌طور مستقیم بخشی از TRIPP نیست، هرچند بازگشایی مسیرهای منطقه‌ای ناشی از اجرای پروژه می‌تواند زمینه توسعه چنین ارتباطاتی را نیز فراهم کند.

«مسیر ترامپ» فراتر از مناقشه سنتی زنگزور

ورود احتمالی کشورهای آسیای مرکزی به ساختار اقتصادی TRIPP می‌تواند ماهیت این پروژه را نیز تحت تأثیر قرار دهد .

بحث مسیر ارتباطی میان جمهوری آذربایجان و نخجوان طی سال‌های گذشته عمدتاً در چهارچوب مناقشات سیاسی پیرامون آنچه باکو از آن با عنوان «کریدور زنگزور» یاد می‌کند ، دنبال شده است .

اما سهامداری احتمالی قزاقستان و قرقیزستان می‌تواند TRIPP را از یک پروژه عمدتاً مرتبط با روابط ارمنستان و جمهوری آذربایجان به بخشی از شبکه وسیع‌تر حمل‌ونقل میان قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی تبدیل کند .

چنین تحولی ، در صورت تحقق ، می‌تواند اهمیت اقتصادی پروژه را افزایش دهد و کشورهای بیشتری را به موفقیت و پایداری مسیر علاقه‌مند کند .

در عین حال ، هنوز متغیرهای مهمی درباره آینده پروژه وجود دارد ؛ از جمله پذیرش یا رد پیشنهاد ایروان از سوی قزاقستان و قرقیزستان، موافقت آمریکا با تغییر ساختار سهامداری ، مدل نهایی تأمین مالی، نحوه مدیریت زیرساخت‌ها و آینده امتیاز شبکه راه‌آهن ارمنستان .

در نتیجه ، آنچه اکنون در قفقاز جنوبی در حال شکل‌گیری است ، تنها بحث درباره احداث یک مسیر جدید نیست ؛ بلکه بخشی از بازآرایی گسترده‌تر نقشه ترانزیتی اوراسیا است که می‌تواند جایگاه ارمنستان، جمهوری آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی را در شبکه‌های حمل‌ونقل شرق به غرب دستخوش تغییر کند .