کنوانسیون کاسپین ؛ آزمون منافع ژئوپلیتیکی ایران در مسیرهای جدید انرژی و ترانزیت منطقه
به گزارش پرتال حمل و نقل ، احمد کاظمی استاد حقوق بینالملل دانشگاه ، با تشریح ابعاد حقوقی و ژئوپلیتیکی کنوانسیون رژیم حقوقی دریای کاسپین ، نسبت به پیامدهای احتمالی تصویب این سند بر جایگاه ایران در معادلات انرژی ، کریدورهای منطقهای و ظرفیتهای ژئواکونومیک کشور هشدار داد .
استاد حقوق بینالملل دانشگاه ، ارسال لایحه تصویب کنوانسیون رژیم حقوقی دریای کاسپین از سوی هیئت دولت به مجلس شورای اسلامی ، بار دیگر این سند بینالمللی را به یکی از موضوعات مهم در حوزه حقوق بینالملل ، انرژی ، حملونقل و ژئوپلیتیک منطقه تبدیل کرده است .
کنوانسیون رژیم حقوقی دریای کاسپین که در مردادماه سال ۱۳۹۷ به تصویب کشورهای ساحلی رسید ، مطابق فرآیندهای قانونی برای تصویب به مجلس شورای اسلامی ایران ارسال شد ؛ اما با وجود گذشت چند سال ، همچنان در فرآیند بررسی و تصویب نهایی قرار دارد .
بررسی این موضوع نشان میدهد که اختلاف نظرها درباره این کنوانسیون صرفاً به مسائل حقوقی محدود نمیشود ، بلکه ابعاد گستردهتری در حوزه امنیت انرژی ، مسیرهای ترانزیتی و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران در منطقه دارد .
سه نگرانی ژئوپلیتیکی درباره تصویب کنوانسیون کاسپین
احمد کاظمی ، استاد حقوق بینالملل دانشگاه ، معتقد است تصویب این کنوانسیون در شرایط کنونی میتواند پیامدهای مهمی برای موقعیت راهبردی ایران داشته باشد .
از نگاه وی ، سه محور اصلی در بررسی آثار ژئوپلیتیکی این کنوانسیون اهمیت دارد :
نخست ؛ تأثیر بر مسیرهای جدید انرژی و خطوط لوله منطقهای
یکی از مهمترین موضوعات مطرحشده درباره کنوانسیون، امکان احداث خطوط لوله انتقال انرژی در بستر دریای کاسپین است .
بر اساس ماده ۱۴ کنوانسیون ، کشورهای ساحلی امکان ایجاد خطوط لوله در این پهنه آبی را خواهند داشت . از دیدگاه مطرح شده ، این موضوع میتواند زمینه اتصال منابع انرژی آسیای مرکزی به مسیرهای قفقاز و اروپا را تقویت کرده و بر معادلات انتقال انرژی منطقه اثرگذار باشد .
در این چارچوب ، موضوع دریای کاسپین تنها یک مسئله حقوقی میان کشورهای ساحلی نیست ، بلکه با آینده مسیرهای انرژی و جایگاه کشورهای منطقه در شبکه انتقال انرژی جهان ارتباط پیدا میکند .
دوم ؛ جایگاه تنگه هرمز در معادلات انرژی
محور دوم مورد اشاره، تأثیر احتمالی ایجاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی بر نقش تنگه هرمز در معادلات انرژی جهانی است .
بر اساس این دیدگاه، در شرایطی که بازار انرژی اروپا با محدودیتها و تغییرات گسترده روبهرو است ، ایجاد مسیرهای جدید انتقال نفت و گاز از آسیای مرکزی میتواند بر توازنهای ژئواکونومیک منطقه اثر بگذارد .
از این منظر ، حفظ و تقویت ظرفیتهای ایران در حوزه انرژی و ترانزیت ، یکی از موضوعات مهم در بررسی هرگونه تصمیم درباره رژیم حقوقی دریای کاسپین محسوب میشود .
سوم ؛ ارتباط کاسپین با کریدورهای جدید منطقهای
سومین محور مطرح شده ، ارتباط تحولات حقوقی دریای کاسپین با شکلگیری مسیرهای جدید حملونقل و انرژی در منطقه است .
بر اساس این تحلیل ، اتصال آسیای مرکزی به قفقاز از طریق مسیرهای انرژی و حملونقل میتواند بر آرایش ژئوپلیتیکی منطقه اثرگذار باشد و جایگاه ایران را در رقابت کریدورهای منطقهای تحت تأثیر قرار دهد .
ابهامهای حقوقی درباره سهم ایران از دریای کاسپین
یکی از مهمترین موضوعات حقوقی مطرحشده درباره کنوانسیون ، نحوه تعیین وضعیت بستر و زیر بستر دریای کاسپین است .
بر اساس دیدگاه ارائه شده ، پیشبینی مذاکرات دوجانبه و چندجانبه میان کشورهای ساحلی برای تعیین محدودههای بهرهبرداری ، میتواند بر توافقات پیشین برخی کشورها درباره تقسیم بخشهایی از بستر دریای کاسپین اثرگذار باشد .
موضوع سهم ۲۰ درصدی ایران از دریای کاسپین نیز از جمله محورهایی است که در این چارچوب مورد تأکید قرار گرفته و ضرورت توجه به منافع ملی در تصمیمگیری نهایی را برجسته میکند .
ظرفیتهای ژئواکونومیک ایران و مسیرهای ترانزیتی
در این تحلیل تأکید شده است که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود ، از ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش در انتقال انرژی و توسعه کریدورهای منطقهای برخوردار است .
بر اساس این دیدگاه، کشورهای آسیای مرکزی در صورت استفاده از مسیر ایران برای انتقال انرژی و تجارت ، میتوانند بخشی از ظرفیتهای ترانزیتی کشور را تقویت کنند .
همچنین تجربه انتقال گاز ترکمنستان از مسیر ایران به جمهوری آذربایجان و ترکیه به عنوان نمونهای از ظرفیتهای موجود در این حوزه مورد اشاره قرار گرفته است .
تصویب یا عدم تصویب ؛ تصمیمی فراتر از یک موضوع حقوقی
از منظر حقوق بینالملل ، عدم تصویب یک کنوانسیون توسط مجلس یک کشور ، امری غیرمتعارف محسوب نمیشود و کشورها بر اساس منافع ملی و ملاحظات داخلی خود درباره پذیرش یا رد نهایی معاهدات بینالمللی تصمیمگیری میکنند .
بر اساس دیدگاه مطرح شده ، در صورت بررسی نهایی این کنوانسیون ، موضوعاتی مانند خطوط لوله ، تقسیم بستر و زیر بستر ، خطوط مبدأ و تضمین منافع ایران باید مورد توجه قرار گیرد .
کاسپین ؛ نقطه اتصال حقوق ، انرژی و حملونقل
دریای کاسپین امروز تنها یک پهنه آبی مشترک میان پنج کشور نیست ، بلکه به یکی از مهمترین نقاط اتصال انرژی ، تجارت و مسیرهای ترانزیتی منطقه تبدیل شده است .
تصمیمگیری درباره آینده رژیم حقوقی این دریا ، نیازمند بررسی همزمان ابعاد حقوقی ، اقتصادی ، ژئوپلیتیکی و حملونقلی است ؛ تصمیمی که میتواند بر جایگاه ایران در نقشه آینده انرژی و ترانزیت منطقه اثرگذار باشد .
خبرنگار : سید علی سید صدر