تنگه هرمز صنعت انفورماتیک را به لرزه درآورد
به گزارش پرتال حمل و نقل ، بیست و هشتم فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) را در تاریخ اقتصاد دیجیتال جهان به یاد خواهند آورد؛ نه به خاطر سقوط بورس ، نه به خاطر رکود اعلام‌شده ، بلکه به خاطر آنچه در تنگه هرمز رخ داد . آن روز ، پس از تجاوز ناجوانمردانه مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و آغاز جنگ تحمیلی سوم ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی -در پاسخ- تنگه هرمز را بست تا صدها فروند کشتی در بیرون از آبراه لنگر بیندازند ، بزرگ‌ترین شرکت‌های کشتیرانی جهان از جمله «مرسک» تمام عبور‌ها را تعلیق کنند ، شرکت‌های بیمه پوشش شناور‌ها را پس بگیرند و در عرض کمتر از یک هفته ، قیمت نفت خام از حدود ۶۷ دلار به نزدیک ۱۰۰ دلار در هر بشکه برسد . اما این داستان ، داستان نفت نیست . این داستان هوش مصنوعی است .
جغرافیای بحران
تنگه هرمز در سال ۲۰۲۴ روزانه به طور متوسط شاهد عبور ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی بود ؛ که این رقم معادل ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی و بیش از یک‌چهارم تجارت دریایی نفت کل جهان است . اما عدد واقعاً تعیین‌کننده ، ۲۰ درصد دیگری است : همین سهم از تجارت جهانی «گاز طبیعی مایع» که عمدتاً از قطر صادر می‌شود .
بانک «استاندارد چارترد» تحلیل کرد که بسته‌شدن تنگه هرمز در ۲۰۲۶ روزانه حدود ۸ میلیون بشکه نفت را از جریان جهانی حذف کرد و عربستان سعودی به تنهایی ۷۰۰ هزار بشکه در روز از جریان خط لوله‌اش کاهش را تجربه کرد .
رئیس آژانس بین‌المللی انرژی این وضعیت را «بزرگ‌ترین چالش امنیت انرژی در تاریخ» خواند . دانیل یرگین ، معاون رئیس شرکت «اس‌اند‌پی گلوبال» ، آن را «سناریوی کابوس» نامید . پل کروگمن ، اقتصاددان برنده جایزه نوبل ، صراحتاً نوشت که ادامه بسته‌شدن تنگه نمایانگر شوکی به عرضه نفت جهان است که از بحران‌های نفتی دهه ۱۹۷۰ بزرگ‌تر است .
۸۴ درصد از نفت خام عبوری از تنگه هرمز به مقصد بازارهای آسیا بود . چین ، هند ، ژاپن و کره جنوبی به تنهایی ۶۹ درصد از کل جریان نفتی هرمز را جذب می‌کردند . همین جغرافیا گره کور ماجرا را مشخص می‌کند : آسیا هم بزرگ‌ترین مصرف‌کننده انرژی هرمز و هم قلب صنعت تولید تراشه و زیرساخت هوش مصنوعی جهان است .
موتور هوش مصنوعی با گاز طبیعی کار می‌کند
در فوریه ۲۰۲۶ ، یعنی درست روزهایی پیش از آغاز بحران ، شرکت پژوهشی «کلینویو» گزارشی منتشر کرد با یافته‌ای که حالا به سندی تاریخی تبدیل شده : نزدیک به ۷۵ درصد از تجهیزات تولید برق «در محل» برای مراکز داده جدید ، از نوع گازسوز است . این شرکت ۴۶ مرکز داده شناسایی کرده که در حال احداث نیروگاه اختصاصی خود با ظرفیت ترکیبی ۵۶ گیگاوات هستند .
آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند که تولید برق جهانی برای تأمین مراکز داده از ۴۶۰ تراوات‌ساعت در ۲۰۲۴ به بیش از هزار تراوات ساعت در ۲۰۳۰ و ۱۳۰۰ تراوات ساعت در ۲۰۳۵ خواهد رسید که این عدد معادل کل مصرف برق ژاپن است .
در ایالات متحده ، گاز طبیعی در سال ۲۰۲۴ بیش از ۴۰ درصد از برق مراکز داده را تأمین می‌کرد و پیش‌بینی می‌شود تا ۲۰۳۰ همچنان بزرگ‌ترین منبع انرژی آن‌ها باشد .
نمونه‌ها روشنگرند : پروژه «ستارگان» در شهر «ابیلین» در تگزاس ، مشترکاً توسط شرکت‌های «اوپن‌ای‌آی» و «اوراکل» ، با بیش از یک گیگاوات توربین گازی اداره می‌شود . پروژه دوم در شهرستان «شکلفورد» کاملاً خارج از شبکه است و ۷۰۰ مگاوات ژنراتور گازی دارد . «ایکس‌ای‌آی» ایلان ماسک در ممفیس از ژنراتورهای گازی تغذیه می‌کند . دلیل ساده است : اتصال به شبکه برق تا پنج سال طول می‌کشد ، انرژی هسته‌ای هفت تا دوازده سال ، اما گاز طبیعی را می‌توان همین حالا نصب کرد .
پس وقتی تنگه هرمز بسته شد و قیمت گاز طبیعی مایع اروپا ۶۰ درصد جهش کرد ، این صرفاً یک بحران انرژی نبود . این یک شوک مستقیم به پایه‌ای‌ترین نهاده تولید هوش مصنوعی بود .
هلیوم ؛ گاز نادیده‌گرفته‌شده‌ای که همه چیز را به هم ریخت
در میان همه پیامدهای بحران ، یک بُعد تقریباً به طور کامل از اخبار اصلی غایب ماند : هلیوم .
تا پیش از بحران تنگه هرمز ، قطر ، دومین تولیدکننده بزرگ هلیم جهان بود و تقریباً یک‌سوم از کل عرضه جهانی این گاز را تأمین می‌کرد . هلیم در ساخت تراشه کاربرد حیاتی دارد ؛ از آن در رشد ورقه‌های سیلیکونی، تشخیص نشت ، خنک‌سازی دستگاه‌های لیتوگرافی فوق‌پیشرفته و انتقال گاز در فرآیندهای شیمیایی استفاده می‌شود و هیچ جایگزین مقیاس‌پذیری برایش وجود ندارد .
با بسته شدن تنگه قیمت هلیم در بازار نقدی به بالای ۴۵۰ دلار به ازای هر هزار فوت مکعب رسید . مؤسسه رتبه‌بندی «فیچ» گزارش داد که به دلیل آسیب به تأسیسات تولیدی و قطع ترانزیت از تنگه قیمت هلیم از آغاز جنگ دو برابر شده و این در حالی است که ذخایر مایع هلیم جهان پیش از آنکه تبخیر شوند تنها ۴۵ روز بافر دارند .
کره جنوبی ۶۵ درصد از هلیم مورد نیاز خود را از قطر تأمین می‌کند — شرکت کُره‌ای «اس‌کی‌هاینیکس» به تنهایی ۶۰ درصد از تراشه‌های حافظه پهن‌باند جهان را می‌سازد — همان تراشه‌هایی که درون هر شتاب‌دهنده هوش مصنوعی «انویدیا» قرار دارد . «تی‌اس‌ام‌سی» تایوان نیز ۹۰ درصد از پیشرفته‌ترین تراشه‌های منطقی جهان را تولید می‌کند و در صف خریداران هلیم از قطر قرار دارد .
موضع رسمی این شرکت‌ها در مواجهه با بحران محتاطانه بوده است. «اس‌کی‌هاینیکس» اعلام کرد «زنجیره تأمین متنوع و موجودی کافی» دارد . «تی‌اس‌ام‌سی» گفت وضعیت را رصد می‌کند . اما به گفته «بنیاد کارنگی برای صلح بین‌الملل» ، این پاسخ‌ها بازتاب واقعیت ساختاری نیستند : صنعت تراشه جهان بر پایه وابستگی به انرژی وارداتی خلیج‌فارس ساخته شده و این بحران آن وابستگی را بیش از پیش عیان کرد .
قلب جریحه‌دار بورس‌های آسیا
چهارم مارس ۲۰۲۶ (۱۳ اسفند ۱۴۰۴) روزی بود که بازارهای آسیا افتی تاریخی را از سر گذراندند . شاخص بورس کره جنوبی ۱۲ درصد سقوط کرد — بدترین افت تک‌روزه در تاریخ آن بورس . سهام «سامسونگ الکترونیکس» ۲.۴ درصد کاهش یافت . شاخص بورس تایوان ۴.۳۵ درصد افتاد ، عمدتاً به دلیل وزن سنگین «تی‌اس‌ام‌سی» در آن .
آسیب‌پذیری این کشورها ساختاری است . ژاپن ۸۷ درصد از کل انرژی خود را وارد می‌کند و ۹۵ درصد از واردات نفتی‌اش از خاورمیانه می‌آید . روزانه ۱.۶ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز به ژاپن می‌رسید . کره جنوبی ۷۰ درصد از نفت خام خود را از خاورمیانه تهیه می‌کند . سنگاپور ۹۰ درصد از برق خود را از گاز طبیعی مایع تولید می‌کند . تایوان نیز ۳۳.۵ درصد از کل گاز طبیعی مایع وارداتی‌اش را از قطر تأمین می‌کرد .
برای صنعت تراشه ، این ارقام معنای مشخصی دارد : دستگاه‌های لیتوگرافی فرابنفش شدید — هر دستگاه بیش از ۳۵۰ میلیون دلار ارزش دارد — به جریان برق پایدار و قطع‌نشدنی وابسته‌اند . هر وقفه ناگهانی در برق می‌تواند یک دستگاه را برای همیشه از کار بیندازد ؛ از این رو کارخانه‌های بزرگ در تایوان و کره جنوبی احتیاطاً شروع به کاهش ظرفیت کرده‌اند .
جنگ در تنگه هرمز ، سِروِر خاموش در ویرجینیا
این تأثیر چطور به مراکز داده آمریکایی می‌رسد؟ از طریق مکانیسمی که اقتصاددانان آن را «آربیتراژ گاز طبیعی مایع» می‌نامند . اسکات شلتون از شرکت «تی‌پی آی‌کپ»(کارگزاری بین بانکی و ارائه داده‌های مالی) به روزنامه «فایننشال تایمز» گفته است : «[بازار گاز و انرژی در شرائطی است] که هر چیزی که بتوانیم روی کشتی بگذاریم ، می‌فرستیم .» این جمله معنای روشنی دارد : تولیدکنندگان گاز آمریکا که حالا می‌توانند گاز مایع را در اروپا و آسیا با قیمت‌هایی تا ۵۰ درصد بالاتر بفروشند ، عرضه داخلی را کاهش می‌دهند . وقتی عرضه داخلی کم می‌شود قیمت داخلی بالا می‌رود و وقتی قیمت گاز داخلی بالا می‌رود ، هزینه برق مراکز داده‌ای که مستقیماً از ژنراتورهای گازی تغذیه می‌کنند نیز افزایش می‌یابد .
تحلیلگران تخمین می‌زنند مراکز داده‌ای که با برق گازسوز کار می‌کنند ، افزایش هزینه‌های انرژی را با تأخیر چهار تا هشت هفته‌ای از آوریل تا می ۲۰۲۶ حس خواهند کرد . آژانس بین‌المللی انرژی اشاره می‌کند که مخارج سرمایه‌ای پنج شرکت بزرگ فناوری در سال ۲۰۲۵ از ۴۰۰ میلیارد دلار فراتر رفت و انتظار می‌رود در ۲۰۲۶ افزایش ۷۵ درصدی دیگری داشته باشد . هر جهش قابل توجه در هزینه انرژی ، در مقیاس این سرمایه‌گذاری‌ها ، به میلیاردها دلار هزینه تبدیل می‌شود .
آمارهای کلیدی بحران
انرژی و مراکز داده :
- مصرف برق مراکز داده جهانی : ۴۶۰ تراوات‌ساعت در ۲۰۲۴ ، در مسیر رسیدن به بیش از هزار تراوات‌ساعت تا ۲۰۳۰ (آژانس بین‌المللی انرژی)
- ظرفیت مراکز داده هوش مصنوعی در اواخر ۲۰۲۵: ۲۹.۶ گیگاوات — معادل اوج مصرف برق ایالت نیویورک (گزارش شاخص هوش مصنوعی دانشگاه استنفورد ۲۰۲۶)
- سهم گاز طبیعی از برق مراکز داده آمریکا : بیش از ۴۰ درصد
- سهم مراکز داده از کل برق آمریکا در ۲۰۲۵ : ۴.۴ درصد ، با پیش‌بینی رسیدن به ۶.۷ تا ۱۲ درصد تا ۲۰۲۸
بحران هرمز :
- کاهش جریان نفتی جهانی : ۸ میلیون بشکه در روز (بانک استاندارد چارترد)
- جهش قیمت نفت برنت : از ۶۷ دلار به ۱۲۶ دلار در اوج بحران
- جهش قیمت گاز طبیعی مایع اروپا در اولین روز : ۵۲ درصد
- جهش قیمت هلیم : ۱۰۰ درصد (مؤسسه رتبه‌بندی فیچ)
- قیمت هلیم در بازار نقدی : بالای ۴۵۰ دلار به ازای هر هزار فوت مکعب
نیمه‌رساناها :
- سهم تایوان از تولید تراشه پیشرفته جهان : ۹۰ درصد
- وابستگی کره جنوبی به هلیم قطری : ۶۵ درصد
- سهم «اس‌کی‌هاینیکس» از تولید حافظه پهن‌باند جهان : ۶۰ درصد
درس‌هایی که باید آموخت
جنگ تحمیلی علیه ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز این مشکل را خلق نکرد ؛ بلکه نشان داد چگونه یک وابستگی چند دهه‌ای برای اقتصادها از نظر انرژی تا چه حد خطرناک شده است . شرکت‌های بزرگ فناوری برای سال‌ها در برابر تلاش‌ها برای تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین تراشه مقاومت کردند و این امر آن‌ها را در برابر بحرانی آسیب‌پذیر گذاشت که می‌توانست رونق هوش مصنوعی را متوقف کند .
در وضعیتی مشابه ، آژانس بین‌المللی انرژی هشدار می‌دهد که در سال ۲۰۳۰ ، تقاضا برای «گالیم» — فلزی حیاتی برای تراشه‌های هوش مصنوعی — می‌تواند به بیش از ۱۰ درصد کل عرضه امروز برسد . چین در حال حاضر ۹۹ درصد از گالیم تصفیه‌شده جهان را تأمین می‌کند . این وابستگی دیگری است که بحران هرمز نشان داد چطور می‌تواند در لحظه‌ای به اهرم فشار تبدیل شود .
بنیاد آمریکایی «کارنگی» دو اقدام فوری را ضروری می‌داند : نخست ، کره جنوبی و تایوان باید منابع انرژی داخلی قابل اطمینان توسعه دهند. دوم، شبکه برق باید مدرن‌سازی شود تا کارخانه‌های تراشه بتوانند به منابع انرژی داخلی متصل شوند . در همین راستا، استان «گیونگی» کره جنوبی و شرکت برق کره در ۲۰۲۶ توافق کردند خطوط انتقال جدیدی برای تأمین ۳ گیگاوات اضافی به خوشه نیمه‌رسانای «یونگین» احداث کنند .
نتیجه‌گیری : تمدن دیجیتال و پای گِلین آن
یک شهر هوشمند برای کار کردن به داده نیاز دارد. داده به پردازش نیاز دارد . پردازش به تراشه نیاز دارد . تراشه به هلیم و برق و گاز نیاز دارد و آن برق و گاز از تنگه‌ای ۲۱ مایلی در خلیج‌فارس عبور می‌کند .
این زنجیره ساده است ، اما کشف واقعی آن در مارس ۲۰۲۶ برای بسیاری از صنعتگران و سیاستگذاران به منزله یک شوک بزرگ بود . صنعت هوش مصنوعی با همه عظمت ادعاهایش — صدها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری ، رقابت‌های استراتژیک قدرت‌های بزرگ ، پیش‌بینی انقلاب صنعتی چهارم — یک آسیب‌پذیری فیزیکی عمیق داشت که کمتر کسی در مدل‌های ریسک(خطرپذیری) خود گنجانده بود .
در عین حال ؛ حتی اگر تنگه هرمز فردا به طور کامل گشوده شود ، اقتصاد جهانی یک‌شبه به حالت عادی بازنمی‌گردد . برخی از این اختلالات سال‌ها طول می‌کشد تا از بین برود ؛ برخی دیگر زنجیره تأمین را برای همیشه تغییر می‌دهد .
امنیت دیجیتال از امنیت انرژی جدایی‌ناپذیر است . پیش‌نیاز هر پروژه هوش مصنوعی، پیش از هر الگوریتم و هر مدل زبانی بزرگ ، یک لوله گاز است و آن لوله گاز از تنگه‌ای می‌گذرد که جهان سال‌ها آن را بدیهی می‌پنداشت .
