فرصتهای کریدوری از دست رفته ایران
به گزارش پرتال حمل و نقل ، افت ادامهدار حجم ترانزیت خارجی کشور زنگ خطری برای اقتصاد ایران است . براساس آمار منتشرشده توسط گمرک جمهوری اسلامی ایران میزان ترانزیت کشور از ابتدای امسال تا پایان آذر ماه افت نزدیک به ۷ درصدی را ثبت کرده است . پیشبینی میشود روند افت ترانزیت تا پایان سال نیز تداوم داشته باشد .
دورنمای این صنعت برای سال آتی نیز روشن ارزیابی نمیشود . تحریم ، اعمال محدودیتهای جدی بینالمللی بر اقتصاد ایران ، کم توجهی سیاستگذاران به اهمیت صنعت ترانزیت ، تغییر روزمره قوانین و مقررات ، بوروکراسی و مقررات سختگیرانه در مسیر ترانزیت از گمرکات ، تعویق قابل توجه در زمان ترخیص کالا از گمرکات ، بیتوجهی سیاستگذاران به فرصتهای توسعه صنعت ترانزیت و همچنین فرصتهای کریدوری از دست رفته ایران ، آن هم در شرایطی که سایر کشورها برای بهبود مسیرهای ترانزیتی برنامهریزی کردهاند ، از مهمترین دلایل کاهش ادامهدار در عملکرد این صنعت است .
بررسی آمارهای ترانزیت خارجی کالا از قلمروی جمهوری اسلامی ایران نشان میدهد طی ۳ فصل نخست امسال میزان ترانزیت خارجی کشور به ۱۵.۶میلیون تن رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال ۱۴۰۳، اُفت ۶.۸۴ درصدی یافته است . میزان ترانزیت طی ۸ ماه ۱۴۰۴ به ۱۳.۵میلیون تن رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹.۲۵ درصد کاهش داشته است . روند کاهشی ترانزیت در ۷ ماه نخست امسال هم ۵.۶۲ درصد بوده است .
آمار ترانزیت طی نیمه نخست امسال ۱۰ میلیون تن بوده که در مقایسه با نیمه نخست سال ۱۴۰۳ برابر ۱۲.۹۱ درصد اُفت داشته است . این آمار طی ۵ ماه نخست سال ۱۴۰۴ برابر ۸.۲ میلیون تن بوده و در مقایسه با مدت مشابه پارسال کاهش ۱۵.۴۶ درصدی را ثبت کرده است . آمار یاد شده در ۴ ماه امسال ۶.۶ میلیون تن برآورد شده که در مقایسه با مدت مشابه پارسال کاهش ۱۳.۳۸ درصدی را ثبت کرده است . حجم ترانزیت کشور در بهار ۱۴۰۴ برابر ۵ میلیون تن بوده که در مقایسه با سهماه نخست ۱۴۰۳ برابر ۶.۶۱ درصد کمتر شده است .
موانع داخلی در مسیر ترانزیت
مجتبی بهاروند ، کارشناس صنعت لجستیک ، در ارزیابی دلایل افت حجم ترانزیت کشور از ابتدای امسال تاکنون گفت : بنا به اعلام گمرک در ۸ ماه نخست امسال ، شاهد افت بیش از ۹ درصدی در حجم ترانزیت کشور بودهایم . با توجه به شرایط موجود انتظار میرود این روند منفی در میانمدت و حتی بلندمدت نیز ادامه یابد . افت حجم ترانزیت از خاک ایران از دلایل متعددی نشأت میگیرد . بخشی از این کاهش را باید به عملکرد نادرست گمرکات ایران و گمرکات مرزی و اصلی کشور نسبت داد .
بوروکراسی و مقررات سختگیرانه در مسیر ترانزیت ، ترخیص کالا را به تعویق میاندازد. درحالیکه انتقال کالا در کوتاهترین زمان ممکن یکی از مهمترین پارامترهایی است که به انتخاب یک کشور برای مسیر ترانزیت کمک میکند . با وجود این ، نه تنها سرعت ترخیص و انتقال کالای ترانزیتی از مسیر ایران بیشتر نمیشود ، بلکه کاهش نیز مییابد . در دورهای ما برای ترانزیت از امکان حمل یکسره کالا برخوردار بودیم . یعنی کانتینر قبل از تخلیه از کشتی با اتکا به اسناد ، مجوزهای لازم ترانزیتی را دریافت میکرد و برای حمل به کامیون منتقل میشد ؛ اما اکنون روند ترخیص کالا از بنادر دشوارتر و زمانبرتر شده است . بهعنوان نمونه چنانچه کالای ما در روز چهارشنبه اعلام وصول شود ، به تعطیلی آخر هفته در ایران و همچنین تعطیلات رسمی بینالمللی میرسد. یعنی وقفهای ۴روزه برای ترخیص کالای ترانزیتی را شاهد خواهیم بود که هزینههای این مسیر را بهشدت افزایش خواهد داد .
بهاروند در ادامه ، فرسودگی ناوگان لجستیک را از دیگر چالشهای پیش روی صنعت ترانزیت از مسیر ایران نام برد و افزود : صنعت حملونقل در ایران در بخشهای مختلف فرسوده است . زیرساختهای حاکم بر این بخش توسعه نیافته و همین موضوع تاثیر منفی بسزایی بر عملکرد ترانزیتی کشور دارد . صنعت حملونقل جادهای در دنیا با اتکا به شرکتهای حملونقل توسعهیافته است . اما این صنعت در ایران رانندهمحور است . در چنین شرایطی امکان توسعه و کارآیی در حملونقل جادهای کشور مهیا نشده است .
بهاروند با اشاره به مشکلات ناشی از عملکرد نادرست و سیاستگذاری غلط حاکم بر فرآیندهای لجستیک گفت : در مواردی یک گزارش کارشناسی اشتباه به توقف چند هفتهای محمولههای ما در مرزها منتهی میشود . این محمولهها اغلب پس از چند هفته ترخیص میشوند؛ اما اعتبار فعالان صنعت لجستیک را خدشهدار خواهند کرد .
بهاروند با اشاره به نقش ایران در ترانزیت کالا به افغانستان گفت: افغانستان کشوری محصور در خشکی است . ایران و پاکستان دو مسیر اصلی ترانزیت کالا به افغانستان هستند . در حال حاضر بهدلیل بروز تنشهای سیاسی میان افغانستان و پاکستان ، نقش پاکستان در تزانزیت کالا به افغانستان بهشدت تضعیف شده است . در چنین شرایطی بخش بزرگی از کالاهای ترانزیتی به مقصد افغانستان ، از مسیر ایران منتقل میشود . یعنی فرصتی برای ارتقای سطح ترانزیت ایران پدید آمده است . ما انتظار داشتیم مسئولان گمرک و سازمانهای مرتبط با بخش تجارت ، از این فرصت بیشترین استفاده را کنند ، اما این خواسته محقق نشده است . درحالیکه انتظار میرفت فعالیت گمرکات ما شبانهروزی شود ؛ اما همچنان شاهد همان روند قبلی و خواب طولانی کالاهای ترانزیتی در مرزها هستیم . در چنین فضایی آینده روشنی پیش روی صنعت ترانزیت ایران وجود ندارد. درواقع ما از همان فرصتهای محدود پیش رویمان هم استفاده نمیکنیم .
وی افزود : تحریم و محدودیت در تعاملات جهانی از دیگر چالشهای پیش روی توسعه صنعت ترانزیت ایران است . درواقع این محدودیتها موجب شده است نقش ایران از تعاملات جهانی بهشدت محدود شود . احتمال تشدید تحریمهای حاکم بر اقتصاد ایران در آینده نزدیک و همچنین شرایط نامطلوب ژئوپلیتیک از دیگر دلایل افت عملکردی صنعت ترانزیت ما است . اگر تحریمی در کار نبود ، کشتیهای بزرگ به ایران میآمدند . قیمتها رقابتی میشد . مسیر انتقال کالا به کشور نیز بهصرفهتر بود. اما در حال حاضر نهتنها ما امکان فعالیت مشترک با شرکتهای بزرگ کشتیرانی را نداریم ، بلکه نحوه تعاملمان با شرکتهای کوچک نیز در آینده نزدیک دچار مشکل خواهد شد .
وی افزود : متاسفانه نهادهای مسئول در حوزه ترانزیت و انتقال کالا از کشور ، پاسخگو نیستند . نقش بدنه کارشناسی در این بخش کمرنگ است و همین موضوع آینده این بخش را متاثر میکند .
بهاروند گفت : صنعت ترانزیت و لجستیک در دنیا با اتکا به ناوگان حمل و انتقال کارآمد ، بهروزرسانی قوانین و مقررات و فعالیت مداوم و تسریع در انتقال کالا موفق عمل میکند ؛ اما ما با چالشهای بسیاری در نوسازی ناوگان ترانزیت مواجه هستیم . در همین حال مقررات حاکم بر بخش ترانزیت کشور بهشدت ناکارآمد هستند . به همین دلیل امکان فعالیت شبانهروزی در این بخش از سوی نهادهای دولتی وجود ندارد و همین موضوع چالشبرانگیز خواهد بود .
حذف تدریجی ایران از نقشه ترانزیت منطقهای
فاطمه قنبرپور ، فعال صنعت حملونقل و ترانزیت در ارزیابی دلایل کاهش مداوم حجم ترانزیت کشور طی ماههای اخیر گفت : در سالهای گذشته فرصتهای ترانزیت ایران از دست رفته است . در شرایطی که سایر کشورها برای ارتقای مسیرهای تراتزیت و همچنین افزایش عمق ژئوپلیتیک و نفوذ منطقهای خود تلاش میکنند ، ما رویکرد منفعلانهای را در مواجهه با شرایط در پیش گرفتهایم . این انفعال بهمنزله کاهش حجم ترانزیت از خاک ایران و از دست رفتن درآمدهای قابل توجه این بخش است . در همینحال از اثرگذاری ما در منطقه نیز کاسته خواهد شد .
وی افزود : ایران در سالهای گذشته با تحریمهای گسترده بینالمللی مواجه بوده و هر ساله نیز بر شدت این محدودیتها در سطح جهانی افزوده شده است . در این میان نبود راهبردی کلان برای ارتقای نقش ایران در کریدورهای منطقهای و بینالمللی به تضعیف نقش ترانزیتی ایران منتهی شده است . کاهش نقش ایران در کریدورهای بینالمللی در حالی است که فعالان صنعت ترانزیت و لجستیک در طول سالهای گذشته بارها نسبت به بروز این موضوع و عواقب آن به مسوولان هشدار دادهاند . با وجود این ، اقدام اثرگذاری در مواجهه با این شرایط انجام نشده است و ما اکنون در محاصره کریدورها قرار داریم .
این فعال صنعت حملونقل و ترانزیت گفت : کریدور جاده ابریشم را که از چین آغاز میشود و از کشورهای قزاقستان، ترکمنستان، ازبکستان به سمت جمهوری آذربایجان و ترکیه میرود، دست کم نگیرید . این کریدور تاثیر بسزایی بر کاهش نقش ترانزیت ایران خواهد داشت. در همینحال در ماههای اخیر با آغاز به کار بخشی از کریدور ترانزیت عراق ، انتقال کالاهای ترکیه از خاک ایران به مقصد کشورهای قطر و امارات و سایر کشورهای حاشیه خلیجفارس بهشدت محدود شده است. درحالیکه در گذشته با وجود ناکارآمدی نقش ترانزیتی ایران در این مسیر ، عملا ترکیه ناچار به استفاده از خاک ایران برای انتقال کالا به کشورهای یاد شده بود . به این ترتیب ما اکنون از این فرصت محروم شدهایم. بهعلاوه آنکه باید تاکید کرد ترکیه برای توسعه این مسیر سرمایهگذاری قابل توجهی کرده است . یعنی فرصت جدی برای ایران از دست رفته است .
قنبرپور گفت : کشورهای دیگر برای حضور در مسیر کریدورهای بینالمللی سرمایهگذاری کردهاند ؛ اما ما همواره نسبت به این موضوع مهم غفلت کردهایم . این فعال بخش ترانزیت گفت : در ماههای گذشته شاهد بروز اختلافات جدی میان پاکستان و افغانستان بودیم ؛ در این میان انتظار میرفت ایران به مسیر ترانزیتی برای انتقال کالا به افغانستان تبدیل شود . در حال حاضر بخشی از کالاها از هندوستان به بندرعباس و با کامیون به افغانستان ارسال میشود . اما با فرسودگی در کشتیها ، کامیونهای قدیمی ، نبود زیرساخت برای انتقال کالا و سایر مشکلات زیرساختی مواجه هستیم . درواقع از پس افزایش حجم انتقال کالا برنیامدهایم .
وی در ادامه تاکید کرد : شرایط تحریمی به کمرنگ شدن نقش ایران در مسیرهای ترانزیتی منتهی شده است . کمااینکه کشتیهای بزرگی که قرار است باری را به مقصد ایران منتقل کنند ، ناچارند ابتدا به بندر جبلعلی بروند ، کالاهایشان را به کشتیهای کوچکتر منتقل کنند و همین موضوع بهشدت هزینه بر خواهد بود .
قنبرپور گفت : شرایط تحریمی بهگونهای است که ما حتی نمیتوانیم از بیمههای بینالمللی برای انتقال کالا استفاده کنیم . مبادلات مالی برای انتقال ارز برایمان دشوار و هزینه بر است . خطوط کشتیرانی ما تحریم هستند و هر روز فعالیت آنها در سطح بینالمللی دشوارتر میشود . در چنین شرایطی طبعاَ هر روز شاهد کاهش حجم ترانزیت کشور خواهیم بود که بر عملکرد اقتصادی ما تاثیر منفی دارد .
