گسترش کریدور زنگزور و چالش‌های ژئواکونومیکی ایران / آیا تهران می‌تواند با تقویت مسیرهای جایگزین مقابله کند ؟

به گزارش پرتال حمل و نقل ، در سال‌های اخیر ، کریدور میانی و بخش مهم آن راهگذر زنگزور با حمایت غرب ، آذربایجان و ترکیه در حال گسترش است که مهمترین پیامد آن کاهش اهمیت ژئواکونومیکی ایران است . از همین‌ رو تهران می‌تواند با تقویت مسیرهای جایگزین ، پیامدهای این امر را کاهش دهد .

در سال‌های اخیر و پس از جنگ روسیه و اوکراین ، اهمیت کریدورهای جایگزین از روسیه به اروپا افزایش یافته است . در این راستا جمهوری آذربایجان و ترکیه با گسترش بیشتر کریدور میانی که چین را از طریق کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز به ترکیه و در نهایت اروپا متصل می‌کند ، به دنبال اهداف ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ویژه‌ای هستند . یکی از اهداف این کریدور کاهش نفوذ و اهمیت اقتصادی ایران در کریدور‌های تجاری است .

در روزهای اخیر نیز بحث ایجاد کریدور زنگزور و ورود شرکت‌های آمریکایی در مرز ایران و ارمنستان خبرساز شده است . اصرار باکو و آنکارا برای راه‌اندازی این کریدور را می‌توان در راستای تقویت کریدور میانی توضیح داد که انگیزه کافی برای حمایت ایالات متحده و اتحادیه اروپا را نیز جلب کرده است .

تهران بارها و رسما با افتتاح «کریدور زنگزور» و هرگونه نقض حاکمیت ارمنستان مخالفت کرده بود . ایران این مسیر را تهدیدی برای منافع امنیت ملی خود می‌داند ، زیرا منجر به افزایش حضور ترکیه در منطقه ، ایجاد پایگاه نظامی ناتو و مسدود شدن مسیرهای تجاری ایران به روسیه و اروپا شده و در نهایت حذف مسکو و تهران از قفقاز جنوبی را باعث خواهد شد .

غرب نیز به رهبری ایالات متحده ، به هیچ وجه قصد ندارد به ماهیت مناقشه قره باغ بپردازد یا به عنوان محافظ ارمنستان عمل کند ، زیرا منافع ژئواقتصادی و ژئوپلیتیکی عمل‌گرایانه‌ای را دنبال می‌کند . برای آن‌ها ، ارمنستان صرفا سرزمینی است که ترکیه ، عضو ناتو را با کشورهای آسیای مرکزی متصل می‌کند تا منابع طبیعی را از آذربایجان و آسیای مرکزی به اروپا منتقل کند . ارمنستان همچنین از نظر جنبه حذف روسیه از قفقاز جنوبی ، مسدود کردن پروژه کریدور حمل و نقل شمال - جنوب و همچنین جلوگیری از دسترسی ایران به شمال و غرب ، مورد توجه ایالات متحده و اروپا است .

با وجود این اهداف ، پشت پرده غرب برای کریدور زنگزور و در مجموع کریدور زنگزور ، اکنون این پرسش مطرح می‌شود که ایران در پاسخ به این امر چه رویکردی باید اتخاذ کند ؟ به نظر می‌رسد بهترین راهکارهای در این راستا تقویت مسیرهای موازی کریدور میانی است که نقش ایران را در اتصال چین و کشورهای آسیای مرکزی به اروپا تقویت می‌کند که در ادامه به آن پرداخته می‌شود .

مسیرهای تجاری جدید

از زمان وقوع جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ ، اکثر کشورهای آسیایی و اروپایی ، برخی از کشورهای غرب آسیا و حتی خود روسیه ، شروع به بررسی جایگزین‌های جدید برای مسیرها و کریدورهای تجاری کرده‌اند . در این زمینه ، کریدور میانی نقش مهمی ایفا کرده و جریان‌های تجاری در دو سال گذشته افزایش یافته است . البته ، ابتکارات و پروژه‌های پیشنهادی جدیدی برای اجرای مسیرهای حمل و نقل جدید ، به ویژه بین آسیا و اروپا ، پدیدار شده است .

در این میان ، ایران تمایل دارد تا جایگاه خود را در مسیرهای حمل و نقل جهانی تقویت کند و با ایجاد کریدورهای حمل و نقل جدید از دریای خزر ، جایگاه خود را به عنوان حلقه اتصال بین آسیا و اروپا ارتقا دهد . تجارت ترانزیت می‌تواند کاتالیزوری برای افزایش سهم ایران از تجارت جهانی باشد و راهی برای کاهش پیامدهای منفی تحریم‌های غرب فراهم کند . برآوردهای ایران نشان می‌دهد که تجارت ترانزیت سالانه ۲۰ میلیارد دلار درآمد ایجاد و تقریبا یک میلیون فرصت شغلی در داخل ایران ایجاد می‌کند .

در میان این پروژه‌های پیشنهادی ، کشورهای منطقه هنوز در حال بررسی راه‌های اجرای آن در آینده و تلاش برای غلبه بر موانع موجود ، به ویژه با توجه به تشویق چین برای این پروژه ، کریدور چندوجهی تاجیکستان - ازبکستان - ترکمنستان - ایران - ترکیه (TUTIT) است . این کریدور یک مسیر تجاری است که از چین ، بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده جهان ، از طریق تاجیکستان ، ازبکستان و ترکمنستان در آسیای میانی امتداد یافته و قبل از اتصال به اروپا از طریق راه‌آهن و بنادر ترکیه ، از طریق دریای خزر و ایران عبور می‌کند .

همچنین، در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، کارشناسان در پکن گرد هم آمدند تا عملکرد و ظرفیت آینده مسیر راه آهن چین - قزاقستان - ترکمنستان - ایران را ارزیابی کنند . در این جلسه ، نتایج عملیاتی این مسیر برای سال ۲۰۲۴ بررسی و فرصت‌های توسعه بیشتر بررسی شد . طبق گزارش نهادهای قزاقستان، حجم حمل و نقل بار در طول این مسیر در ۱۱ ماه اول سال ۲۰۲۴ در مقایسه با مدت مشابه در سال ۲۰۲۳، تقریبا ۳۱ درصد افزایش یافته است . این رشد ، افزایش تمایل فعالان بازار به این مسیر را نشان می‌دهد و نقش حیاتی ایران را به عنوان یک قطب ترانزیت در زنجیره تامین جهانی آشکار می‌کند .

کریدور راه‌آهن چین - قزاقستان - ترکمنستان - ایران یک حلقه حیاتی در تجارت اوراسیا است و جابه‌جایی سریع کالا از سواحل شرقی چین به بازارهای خلیج فارس و خاورمیانه را تسهیل می‌کند . این کریدور تاکنون به دستاوردهای مهمی دست یافته و زمان تحویل بین چین و ایران را به فقط ۱۵ روز کاهش داده است .

با افزایش حجم بار و موقعیت راهبردی ، مسیر راه‌آهن چین - قزاقستان - ترکمنستان - ایران این آمادگی را دارد تا به بازیگر مهمی در تجارت اوراسیا تبدیل شود . از همین‌رو تلاش‌های پایدار برای بهینه‌سازی عملیات و زیرساخت‌های آن ، نقش آن را در اتصال بازارهای کلیدی جهانی بیش از پیش تثبیت خواهد کرد .

با توجه به اهمیت این مسیر ، ازبکستان نیز درخواست پیوستن به آن را داد که اکنون بخشی از این مسیر است و همکاری‌های سطح بالا بین ازبکستان ، ترکمنستان و ایران در چارچوب این کریدور گسترش یافته است .

در آگوست ۲۰۲۳ ، نمایندگان وزارت حمل و نقل ازبکستان و وزارت راه و شهرسازی ایران مذاکراتی را برگزار کردند که هدف آن تسریع امضای توافق‌نامه‌ای در مورد گذرگاه جدید از طریق ازبکستان، ترکمنستان و ایران بود . همچنین ، مقامات هر دو کشور در مورد کاهش هزینه‌های ترانزیت بین‌المللی از طریق خاک ایران و ارزیابی فرصت‌های بالقوه برای افزایش واردات و صادرات به/از بنادر بندرعباس و چابهار در ایران رایزنی کردند .

ازبکستان ، ترکمنستان و ایران در تلاش برای تحقق بخشیدن به این کریدور برنامه‌ریزی‌ شده ، بر روی بهبود لجستیک حمل‌ونقل و مدیریت بین یکدیگر کار کرده‌اند . در سال ۲۰۲۲ ، تاشکند با تهران و عشق‌آباد توافق کرد که مقررات مربوط به حمل‌ونقل بار به بنادر ترکیه و ایران را تسهیل کند . وزارتخانه‌های حمل‌ونقل ازبکستان و ترکمنستان همچنین توافق کرده‌اند که حمل‌ونقل ترکیبی به ترکیه را در امتداد کریدور ازبکستان - ترکمنستان - ایران سازماندهی کرده و هزینه‌های ترانزیت را کاهش دهند .

این پروژه فرصت‌ها و امتیازات ویژه به طرف‌های حاضر در این چارچوب سه‌جانبه فراهم می‌کند . به عنوان مثال ، ترکمنستان سیستم ساده‌ای را برای رانندگان ازبکستانی جهت دریافت ویزای مسافرتی معرفی کرده است . ایران نیز هزینه‌های ترانزیتی دریافت شده از شرکت‌های حمل و نقل ملی ازبکستان را کاهش داده است . تهران و تاشکند در مورد ایجاد یک مرکز لجستیک دوجانبه و ساخت ترمینال‌ها و انبارها در بنادر ایران رایرنی کرده‌اند .

بدون تردید ، هر کشوری با این پروژه منافع خود را دنبال می‌کند . تهران مشتاق است مسیرهای حمل و نقل احتمالی خود را به ویژه در پاسخ به تحریم‌های غرب متنوع کند . این تحریم‌ها نیاز ایران به توسعه مسیرهای ترانزیتی جایگزین را افزایش داده است .

بدون تردید ، چنین ترکیبی از مسیرها مطمئنا فرصت‌هایی را برای چین و ایران ایجاد خواهد کرد ، به خصوص اگر این مسیرها به خلیج فارس یا دریای عرب گسترش یابد . از یک‌سو ، این روند کانال‌های تجاری جدیدی را در اختیار ایران قرار می‌دهد ، زیرا ۸۵ درصد از تجارت بین‌المللی آن از طریق دریا انجام می‌شود و در واقع ، ایران پیش از این نیز به دنبال تبدیل شدن به یک قطب حمل و نقل برای همسایگان خود بوده است . از سوی دیگر ، تهران می‌تواند اهداف پشت پرده غرب برای حذف ایران از معادلات قفقاز را با توسعه مسیرهای جایگزین تقویت کند .

منتظر حضور شما در پیج اینستاگرام iranway هستیم