نکات و ملاحظات سیاسی توافقنامه صلح بین ارمنستان و آذربایجان

به گزارش پرتال حمل و نقل ، توافقنامه صلح بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان در راستای نهادینه شدن عنوان «رئیس جمهور صلح President of Peace» و همواره نمودن مسیر دستیابی دونالد ترامپ به جایزه «صلح نوبل» در سال ۲۰۲۵ میلادی صورت گرفته است . در واقع ، پس از چالش ها و ناکامی های ترامپ در حل و فصل جنگ روسیه و اوکراین ، جنگ اسرائیل در غزه و پرونده هسته ای ایران ، رئیس جمهور آمریکا امیدوار است با موفقیت در انعقاد موافقتنامه صلح بین رواندا و کنگو ، آتش بس بین هند و پاکستان ، آتش بس بین تایلند و کامبوج و نیز موافقنامه صلح بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان ، بتواند کارنامه و سوابق خود را در حل و فصل مناقشات بین المللی ، پربارتر کند و بدین ترتیب مسیر رسیدن به جایزه «صلح نوبل» در سال ۲۰۲۵ میلادی را هموارتر نماید .

انعقاد توافقنامه صلح بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان ، نشانه مهم دیگری از کاهش نفوذ و جایگاه روسیه در قفقاز جنوبی است که پیامد مهم و مستقیم درگیری نظامی این کشور در جنگ اوکراین و تحریم های گسترده غرب علیه این کشور است .

در این راستا ، می توان انتظار داشت که در صورت اجرایی شدن مسیر ارتباطی و ترانزیتی زنگه زور و استقرار نیروهای امنیتی شرکت های خصوصی آمریکایی ، نخستین گام های دولت ارمنستان ، خروج نیروهای مرزبانی روسی مستقر در مرز مشترک با ایران و ترکیه خواهد بود .

در صورت تثبیت این شرایط ، می توان انتظار داشت پس از خروج نیروهای مرزبانی روسی در مرز مشترک ارمنستان با ایران و ترکیه ، دو پایگاه نظامی روسیه در ارمنستان (نیروی هوایی در پایگاه اِرِبونی در ایروان و پایگاه گیومری در مرز ارمنستان و ترکیه) نیز به فعالیت خود پایان دهند و بدین ترتیب روسیه به جز دو پایگاه نظامی در مناطق جدا شده گرجستان (مناطق آبخازیبا و اوستیای جنوبی) دیگر هیچ پایگاه نظامی در منطقه قفقاز جنوبی نخواهد داشت .

اگر چنین اتفاقی روی دهد که چندان دور از ذهن نیز به نظر نمی رسد ، ارمنستان از سازمان پیمان امنیت دسته جمعی به رهبری روسیه نیز رسماًً خارج خواهد شد . با توجه به این که آذربایجان و گرجستان در سال ۱۹۹۹ میلادی از این سازمان خارج شدند ، خروج ارمنستان باعث خواهد شد که سازمان پیمان امنیت دسته جمعی دیگر در منطقه قفقاز جنوبی ، هیچ گونه حضور و فعالیتی نخواهد داشت که طبیعی است ضربه بسیار بزرگی به جایگاه و نفوذ روسیه در این منطقه خواهد بود .

نکته بسیار مهم این است که خروج کامل ارمنستان از سازمان پیمان امنیت دسته جمعی ، راه را برای گسترش همکاری و در آینده حتی عضویت در پیمان ناتو فراهم خواهد نمود .

گام های بعدی ارمنستان در صورت امضاء نهایی توافقنامه صلح با آذربایجان ، در حوزه زیرساخت های اقتصادی با هدف کاهش وابستگی به روسیه خواهد بود که در واقع مکمل اقدامات احتمالی ارمنستان در حوزه دفاعی و امنیتی محسوب می شود . موضوع زیرساخت های ارمنستان از این جهت حائز اهمیت است که روسیه در دوره ریاست جمهوری روبرت کوچاریان در سال ۲۰۰۳ میلادی ، در ازای به دست آوردن کنترل پنج شرکت دولتی ارمنستان ، بدهی ۱۰۰ میلیون دلاری این کشور را بخشید . بدین ترتیب ، زیرساخت های اصلی ارمنستان مانند گاز ، برق ، مخابرات و راه آهن در اختیار روسیه قرار گرفت که نقش بسیار مهمی در وابستگی شدید ارمنستان به روسیه و نیز شکل گیری شبکه گسترده ای از فساد ، الیگارشی و اقتصاد در سایه در ارمنستان داشت و این امر طی دو دهه گذشته به دلیل تعارض منافع ایران و روسیه در ارمنستان پیامدهای منفی نیز برای کشورمان به دنبال داشته است ؛ از جمله کاهش قطر لوله گاز صادراتی به ارمنستان از ۱۴۲۰ به ۷۰۰ میلیمتر (از ۵۶ به ۲۸ اینچ) و عدم تحقق مسیر ریلی بین ایران و ارمنستان از مرز نوردوز - مِِقری به ایروان . در این راستا ، دولت ارمنستان ، نخستین گام را با ملی کردن شبکه برق این کشور در ماه گذشته برداشته است .

در صورتی که این اهداف بسیار پرچالش محقق شود و جنبه عملی به خود گیرد ، می توان انتظار داشت که گام بعدی ارمنستان ، خروج این کشور از اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری فدراسیون روسیه باشد که راه را برای همکاری و در نهایت حتی عضویت ارمنستان در اتحادیه اروپا فراهم خواهد کرد .

نیکول پاشینیان و همفکران او به خوبی می دانند که بدون آزادسازی زیرساخت های ارمنستان در حوزه برق ، گاز ، مخابرات و راه آهن ، امکان خروج از اتحادیه اقتصادی اوراسیا وجود نخواهد داشت و روسیه از این زیرساخت ها به عنوان اهرم فشار علیه ارمنستان استفاده خواهد کرد . لذا خروج کامل ارمنستان از انحصار و وابستگی اقتصادی ، زیرساختی و واردات انرژی از روسیه ، روند آسان و راحتی نخواهد بود .

در صورت اجرایی شدن توافقنامه صلح و عملیاتی شدن مسیر دسترسی جمهوری آذربایجان به نخجوان ، عادی سازی روابط ارمنستان با ترکیه یکی دیگر از تحولات مهم در منطقه قفقاز جنوبی خواهد بود . پس از جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰ میلادی و پیرو شکل گیری فرمت همکاری های ۳ + ۳ در قفقاز جنوبی (ارمنستان ، آذربایجان ، گرجستان + روسیه ، ترکیه و ایران) ، روند عادی سازی مناسبات بین ایروان و آنکارا آغاز شد و روبن روبینیان (معاون رئیس پارلمان ارمنستان) و سردار کلیچ (سفیر سابق ترکیه در آمریکا) به عنوان نمایندگان ویژه دو کشور تعیین شدند .

در این راستا ، دیدارها و مذاکرات متعددی بین دو طرف صورت گرفت و تحولات مهمی نیز مانند برقراری پروازهای مستقیم بین استانبول و ایروان ، شرکت وزیر خارجه ارمنستان در چندین نشست سالانه اجلاس دیپلماسی آنتالیا و به ویژه سفر رسمی نیکول پاشینیان به ترکیه و دیدار با رجب طیب اردوغان در ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵ میلادی/ ۳۰ خرداد ۱۴۰۴ ، روی داد ، اما با این وجود ، مرزهای رسمی دو کشور همچنان بسته باقی ماند . در واقع ، روشن بود که انعقاد موافقتنامه صلح بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان و نیز عادی سازی روابط ارمنستان و ترکیه ، دو موضوع به هم پیوسته است و این موضوع عملاًً از سوی ترکیه به عنوان اهرم فشاری علیه ارمنستان در سال های اخیر مورد استفاده قرار گرفت .

بدین صورت که اگر دولت نیکول پاشینیان خواستار خروج ارمنستان از انزوای اقتصادی ، قرار گرفتن در مسیرهای انتقال انرژی و کریدورهای ترانزیتی و دسترسی به آب های آزاد مدیترانه است ، نخست باید تکلیف موافقتنامه صلح با آذربایجان و به ویژه «کریدور زنگه زور» را مشخص کند . لذا متعاقب توافقنامه اخیر صلح بین ارمنستان و آذربایجان ، انتظار می رود مرز ارمنستان و ترکیه که از سال ۱۹۹۳ میلادی در حمایت از آذربایجان در جریان مناقشه قره باغ بسته شد ، بازگشایی شود و روابط دیپلماتیک دو کشور پس از سه دهه ، برقرار گردد . هر چند بازگشایی سفارت های دو کشور به ویژه سفارت ترکیه در ارمنستان ، با حساسیت ها و چالش های بسیار زیادی همراه خواهد بود و شاید این موضوع به سرعت محقق نشود .

چین و آسیای مرکزی در سمت شرق و اروپا در سمت غرب ، از مهم ترین ذی نفعانِِ اجرایی شدن توافقنامه صلح و عملیاتی شدن مسیر دسترسی جمهوری آذربایجان به نخجوان در دو سوی «کریدور میانی » هستند که با دورزدن مسیرهای شمالی (روسیه) و جنوبی (ایران) شکل گرفته و پس از جنگ اوکراین به مراتب تقویت شده است . در صورت اجرایی شدن مسیر ۴۳ کیلومتری آذربایجان به نخجوان ، بخش مهمی از ظرفیت ترانزیتی «کریدور میانی » از گرجستان در شمال قفقاز به جنوب این منطقه و از مسیر کوتاه تری منتقل خواهد شد . در این راستا ، احتمال اجرایی شدن طرح انتقال گاز ترانس خزر (انتقال گاز از ترکمنستان - بستر دریای خزر - آذربایجان - ارمنستان - ترکیه - اروپا) نیز بسیار افزایش پیدا خواهد کرد .

یکی از مهم ترین متغیرهایی که م یتواند تمامی این معادلات و توافق اخیر بین الهام علی اف و نیکول پاشینیان با میانج یگری دونالد ترامپ را بر هم بزند ، تحولات سیاسی در ارمنستان به ویژه سقوط دولت نیکول پاشینیان است که از دو طریق ممکن است روی دهد : نخست به صورت خشونت آمیز از طریق شورش ، اعتراض و کودتای مخالفان و دوم ، به صورت مسالمت آمیز و سیاسی از طریق شکست در انتخابات پارلمانی در ۶ ژوئن ۲۰۲۶ میلادی / ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ .

از ماه مه ۲۰۱۸ میلادی که نیکول پاشینیان به قدرت رسید ، تحولات متعددی مانند شکست سیاسی و نظامی در جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰ میلادی ، شکست نظامی و تصرف کامل قره باغ کوهستانی در سپتامبر ۲۰۲۳ میلادی و خروج اجباری و پناهندگی بیش از ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار نفر از ارامنه قره باغ به ارمنستان ، بازداشت و محاکمه رهبران و مقامات سابق ارمنستان از جمله روبرت کوچاریان و سرژ سارگاسیان به اتهام فسادهای سیاسی و اقتصادی ، تقابل با کلیسای ارمنی و بازداشت کشیش ها و رهبران مذهبی مخالفِِ دولت ، موجب شده است طیف بسیار وسیع و متنوعی از احزاب و گروه های سیاسی ، در مخالفت با دولت حاکم بر ارمنستان شکل بگیرد و صحنه سیاسی ارمنستان طی سال های اخیر بارها شاهد اعتراضات گسترده خیابانی و ائتلاف احزاب و گروه های سیاسی مخالف باشد . هر چند این اعتراضات بنا به دلایل مختلف از جمله بازداشت نسبتاًً گسترده مخالفان و معترضان ، فقدان رهبری واحد و فراگیر ، عدم انسجام لازم بین مخالفان و معترضان از جمله به دلیل سهم خواهی به نتیجه نرسیده است ، اما ظرفیت اعتراض ها و مخالفت ها همچنان در ارمنستان بالا است . گرچه پیروزی مخالفان نیازمند انسجام و هماهنگی احزاب و جریان های مخالف در ارمنستان و نیز حمایت گسترده افکار عمومی این کشور است .

به نظر می رسد در صورتی که هر یک از جریانات سیاسی مخالف ، از جمله حزب جمهوری خواه ، جنبش ملی ارامنه ، طیف سیاسی قره باغی و چهره هایی مانند روبرت کوچاریان ، سرژ سارگسیان ، وازگن مانوکیان و اسقف باگرات گالستانیان ، به قدرت برسند ، توافق اخیر برای اجرایی شدن مسیر ۴۳ کیلومتری بین جمهوری آذربایجان و منطقه نخجوان در استان سیونیکِِ ارمنستان و عادی سازی مناسبات ارمنستان و ترکیه متوقف خواهد شد و سیاست خارجی ارمنستان همانند قبل از به قدرت رسیدن نیکول پاشینیان در ما مه ۲۰۱۸ میلادی با فاصله گرفتن از غرب ، مجدداًً به سمت روسیه و نیز ایران نزدیک خواهد شد .

در صورت پایان جنگ اوکراین ، بازگشت روسیه به سیاست ها و رویکردهای سنتی در مناطق آسیای مرکزی و قفقاز بسیار محتمل است و دیگر روسیه انعطاف های چند سال اخیر را در قبال ترکیه و جمهوری آذربایجان در منطقه قفقاز جنوبی نشان نخواهد داد . در صورتی که اوضاع سیاسی داخل ارمنستان به نفع مخالفان دولت نیکول پاشینیان شکل بگیرد ، روسیه م یتواند با بازگشت به صحنه ارمنستان ، بر روند کنونی تحولات تاثیرات خاص خود را بر جای بگذارد .

 

 

منتظر حضور شما در پیج اینستاگرام iranway هستیم