تحلیلی بر طرح جایگزینی خط لوله «بصره ـ جیحان» به جای تنگه هرمز
به گزارش پرتال حمل و نقل به قلم وحید عیاری کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی ، راهاندازی خط لوله بصره ـ جیحان نه تنها ترکیه و عراق ، بلکه آمریکا و اروپا را نیز منتفع میکند . از همین رو ، حمایت کشورهای غربی از این طرح – بهعنوان گزینهای جایگزین برای مسیر تحت کنترل ایران در تنگه هرمز – یکی از مهمترین محرکهای پروژه محسوب میشود . برای واشنگتن و بروکسل ، این طرح فرصتی است برای کاهش وابستگی به مسیری که در حوزه نفوذ ایران قرار دارد و همزمان تقویت فشارهای خود علیه تهران را ممکن میسازد . به همین دلیل ، تردیدی نیست که غرب از عملیشدن این پروژه استقبال خواهد کرد .
فاتح بیرول ، رئیس آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، در گفتوگو با روزنامه حریت ترکیه طرحی را مطرح کرده است که بر اساس آن مسیر خط لوله نفت «بصره ـ جیحان» از طریق ترکیه میتواند به گزینهای جایگزین برای مسیر تنگه هرمز تبدیل شود . تحقق این طرح، رقیبی جدی برای تنگه هرمز خواهد بود و توان و اثرگذاری ترکیه را در سطوح منطقهای و فرامنطقهای بهطور چشمگیری افزایش خواهد داد . از همین رو ، بررسی ابعاد و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت فراوان دارد .
دولت اردوغان طی سالهای گذشته برنامههای عمدهای را در حوزه حملونقل و انرژی طراحی کرده است تا علاوه بر تأمین نیازهای خود و تقویت تجارت ، با تبدیل ترکیه به «مرکز ترانزیت» کالا و انرژی ، نقش و نفوذ ژئوپلیتیکی آنکارا را افزایش دهد . تجاوز اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و مشکلاتی که مسدود شدن احتمالی تنگه هرمز برای ترکیه ایجاد کرد ، موجب شده است که آنکارا با جدیت بیشتری این برنامهها را پیگیری کند .
دولت ترکیه در سالهای اخیر مسیرهای متعدد و مهم حملونقل را به سوی خاک خود هدایت کرده است ؛ مسیرهایی که تنها از طریق ترکیه به سمت غرب امتداد مییابند . از جمله این مسیرها میتوان به «کریدور لاجورد» ، مسیر «آسیای مرکزی ـ ایران ـ ترکیه» و مسیر «روسیه ـ دریای سیاه ـ ترکیه» اشاره کرد . علاوه بر این ، در آیندهای نزدیک مسیر «آسیای مرکزی ـ قفقاز جنوبی ـ ترکیه» که تحت عنوان دالان جعلی زنگزور یا «مسیر تریپ» شناخته میشود نیز راهاندازی خواهد شد . به این ترتیب ، ترکیه توانسته است از شمال و شرق خود شبکهای قدرتمند از کریدورهای حملونقل ایجاد کند .
ترکیه همچنین از طریق توافق با دولت مرکزی عراق درباره طرح «جاده توسعه» ، خلأ موجود در جنوب و جنوب شرق خود را پوشش داده است . این توافق امکان دسترسی مستقیم آنکارا به منطقه خلیج فارس را فراهم میکند . برخلاف نام این طرح ، برنامه آنکارا و بغداد صرفاً به حملونقل جادهای محدود نیست ؛ بلکه حملونقل ریلی و انتقال انرژی بهویژه از طریق ایجاد خطوط لوله نفت و گاز را نیز در بر میگیرد .
از این منظر ، آنچه روزنامه حریت به نقل از فاتح بیرول و آنچه مقامهای دولت اردوغان درباره مسیر خط لوله «بصره ـ جیحان» مطرح کردهاند ، موضوعی کاملاً جدید نیست ؛ آنچه تازگی دارد ، طرح صریح موضوع «تنگه هرمز» و اشاره به بحرانزا بودن آن برای ترکیه است . اکنون آنکارا آشکارا اعلام میکند که میکوشد خط لوله بصره ـ جیحان را به یکی از جایگزینهای مهم تنگه هرمز تبدیل کند ؛ جایگزینی که از دید ترکیه، نهتنها امنیت انرژی این کشور ، بلکه نقش ژئوپلیتیکی آن را نیز ارتقا خواهد داد .
در دهه گذشته ، عوامل ژئوپلیتیکی و ملاحظات امنیت ملی محرک اصلی سیاست خارجی ترکیه بودند؛ اما بحرانهای اقتصادی گسترده ، وزن عوامل اقتصادی را افزایش داد . مهمت شیمشک ، وزیر خزانهداری و دارایی ، تلاش زیادی برای جذب سرمایهگذاری خارجی و تأمین بودجه اضافی جهت عبور از چالشها آغاز کرده است . اردوغان نیز با انجام روندی از تنشزدایی با کشورهایی چون مصر ، عربستان و امارات ، مجموعهای از یادداشتهای تفاهم اقتصادی ، مالی و سرمایهگذاری را امضا کرده است تا حمایت آنها را جلب کند .
در کنار این اقدامات ، تمرکز جدید آنکارا بر عراق اهمیت ویژهای دارد . اردوغان پس از ۱۳ سال وقفه ، در ۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ (۲۲ آوریل ۲۰۲۴) به بغداد و اربیل سفر کرد . این سفر نقطه عطفی در مسیر تبدیل اراده سیاسی دو کشور به همکاری عملی بود . طی این سفر ۲۷ متن قانونی در حوزههای امنیت ، توسعه ، حملونقل ، تجارت ، سرمایهگذاری ، گردشگری ، تأمین اجتماعی ، انرژی ، صنعت ، کشاورزی ، آبهای فرامرزی و سایر ابعاد روابط دوجانبه نهایی و امضا شد .
در میان این متون ، «موافقتنامه چارچوب استراتژیک برای همکاری مشترک» از اهمیت ویژهای برخوردار بود؛ زیرا نقشه راه نهادینهسازی روابط و تبدیل همکاریها به دستاوردهای ملموس را ترسیم میکرد . بر اساس این توافق قرار شد گروه برنامهریزی مشترکی به ریاست وزرای خارجه دو کشور تشکیل شود و کمیتههای دائمی مشترک ، نظارت بر ابعاد مختلف همکاری را بر عهده گیرند . انتظار میرود در قالب همین سازوکارها، گفتوگو درباره ابعاد راهاندازی خط لوله نفت بصره ـ جیحان وارد مرحله عملیاتی شود .
ترکیه هنگام تدوین طرح «جاده توسعه» ، بر این باور بود که این پروژه منافع سیاسی ، امنیتی ، ژئوپلیتیکی و اقتصادی بسیاری برای آنکارا به همراه خواهد داشت ؛ شواهد موجود نشان میدهد این امید بیپایه نبوده است . ترکها با امضای توافقنامه چارچوب استراتژیک ، علاوه بر تقویت همکاریهای امنیتی در موضوعاتی همچون پ.ک.ک و حل بخشی از اختلافات با بغداد درباره فروش نفت اقلیم کردستان ، اکنون میتوانند از عراق بهعنوان کریدوری برای دسترسی به خلیج فارس و منابع انرژی آن بهرهمند شوند .
اگرچه طرح دور زدن تنگه هرمز از طریق خط لوله بصره ـ جیحان با چالشهایی فنی، سیاسی و امنیتی روبهرو است ، اما منافع ژئوپلیتیکی و اقتصادی آن به اندازهای قابل توجه است که میتواند شمار زیادی از کشورها و بازیگران بینالمللی را به حمایت از آن ترغیب کند . در صورت همراهی این بازیگران، بخش قابلتوجهی از چالشهای موجود نیز بهتدریج کاهش خواهد یافت .
راهاندازی خط لوله بصره ـ جیحان نه تنها ترکیه و عراق ، بلکه آمریکا و اروپا را نیز منتفع میکند . از همین رو ، حمایت کشورهای غربی از این طرح – بهعنوان گزینهای جایگزین برای مسیر تحت کنترل ایران در تنگه هرمز – یکی از مهمترین محرکهای پروژه محسوب میشود . برای واشنگتن و بروکسل ، این طرح فرصتی است برای کاهش وابستگی به مسیری که در حوزه نفوذ ایران قرار دارد و همزمان تقویت فشارهای خود علیه تهران را ممکن میسازد . به همین دلیل ، تردیدی نیست که غرب از عملیشدن این پروژه استقبال خواهد کرد .
